In de kerk valt het woord sacrament bij elke doopdienst en elke avondmaalsviering. Toch weten veel mensen niet precies wat ermee bedoeld wordt, en waarom protestanten er twee kennen terwijl de Rooms-Katholieke Kerk er zeven telt. Over de doop en het avondmaal zelf staan aparte pagina's; hier gaat het om wat beide gemeen hebben.
Wat zijn sacramenten?
Een sacrament is een zichtbaar teken dat God bij Zijn belofte heeft gevoegd, om die belofte te bevestigen. De Heidelbergse Catechismus noemt de sacramenten 'heilige zichtbare waartekenen en zegelen, van God ingezet, opdat Hij ons door het gebruik daarvan de belofte des Evangelies des te beter te verstaan geve en verzegele' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 25, vraag 66).
Twee woorden zijn daarbij belangrijk: teken en zegel. Een teken wijst op iets anders: het water van de doop wijst op de reiniging door het bloed van Christus, het brood en de wijn van het avondmaal op Zijn gebroken lichaam en vergoten bloed. Een zegel bevestigt iets, zoals een zegel onder een brief laat zien dat die echt is. Paulus gebruikt beide woorden voor de besnijdenis van Abraham: 'En hij heeft het teken der besnijdenis ontvangen tot een zegel der rechtvaardigheid des geloofs' (Romeinen 4:11). Zie de uitleg van Romeinen 4. Al in Genesis zei God over de besnijdenis: 'dat zal tot een teken zijn van het verbond tussen Mij en tussen u' (Genesis 17:11).
Waar komt het woord sacrament vandaan?
Het woord sacrament staat zelf niet in de Bijbel. Het komt van het Latijnse sacramentum, dat in het klassieke Latijn onder meer gebruikt werd voor een plechtige eed, zoals de eed van trouw van een soldaat. In de oude Latijnse bijbelvertaling, de Vulgaat, geeft het een paar keer het Griekse woord voor verborgenheid weer, bijvoorbeeld in Efeze 5:32. Zo kreeg het woord in de kerk de betekenis van een heilige handeling waarin God iets van Zijn verborgen genade zichtbaar maakt. De oosterse kerken spreken daarom nog steeds van mysteriën.
Hoeveel sacramenten zijn er?
De kerken van de Reformatie kennen er twee: de doop en het avondmaal. De catechismus vraagt hoeveel sacramenten Christus in het Nieuwe Testament heeft ingesteld, en antwoordt: 'Twee: De Heilige Doop en het Heilige Avondmaal' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 25, vraag 68).
Beide zijn door Christus Zelf ingesteld. De doop bij Zijn opdracht aan de discipelen: 'onderwijst al de volken, dezelve dopende in de Naam des Vaders, en des Zoons, en des Heiligen Geestes' (Mattheüs 28:19). Het avondmaal in de nacht waarin Hij verraden werd, met de woorden: 'doet dat tot Mijn gedachtenis' (1 Korinthe 11:24). Bij beide is er een zichtbaar teken en een belofte van vergeving en leven, en beide zijn voor de hele gemeente bedoeld. Wat de doop van kinderen betreft, leest u verder bij kinderdoop of volwassendoop?, en over de toegang tot de tafel bij wie mag aan het avondmaal?.
De Rooms-Katholieke Kerk telt zeven sacramenten:
- de doop;
- het vormsel;
- de eucharistie;
- de boete of biecht;
- de ziekenzalving;
- de wijding (diaken, priester en bisschop);
- het huwelijk.
De Reformatie erkende dat het huwelijk, de ambten en het belijden van zonden goede gaven van God zijn, maar zag ze niet als sacramenten, omdat Christus er geen teken met een belofte van vergeving bij heeft ingesteld.
Waarom geeft God sacramenten?
God geeft de sacramenten om onze zwakheid. Wij geloven gemakkelijker wat wij zien, proeven en voelen. Daarom voegt God bij het gesproken Woord een zichtbaar woord. Op de vraag waar het geloof vandaan komt, antwoordt de catechismus: 'Van den Heiligen Geest, Die het geloof in onze harten werkt door de verkondiging des Heiligen Evangelies, en het sterkt door het gebruik der Sacramenten' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 25, vraag 65).
De volgorde is dus belangrijk. Eerst het Woord, dat het geloof werkt (Romeinen 10:17), dan de sacramenten, die het geloof versterken. Een sacrament zonder het Woord is een leeg gebaar; het Woord zonder sacrament blijft de volle belofte. De sacramenten voegen niets toe aan het werk van Christus, maar wijzen ernaar en verzegelen het aan wie gelooft. Telkens als de gemeente het avondmaal viert, verkondigt zij 'den dood des Heeren, totdat Hij komt' (1 Korinthe 11:26).
Waar christenen verschillen
Wat vaststaat: alle grote christelijke tradities vieren de doop en het avondmaal, en zien ze als door Christus gegeven. Het verschil zit in het aantal, en vooral in de vraag hoe een sacrament werkt.
De Rooms-Katholieke Kerk leert dat de sacramenten de genade geven door de handeling zelf, wanneer zij goed bediend worden en de ontvanger geen beletsel opwerpt. Zij spreekt daarbij van een werking ex opere operato, uit het verrichte werk. De Lutherse kerken kennen meestal twee sacramenten en benadrukken dat Christus in het avondmaal met Zijn lichaam en bloed werkelijk aanwezig is.
De reformatorische kerken leren dat de sacramenten tekenen en zegels zijn waardoor de Heilige Geest het geloof versterkt; wie zonder geloof het teken ontvangt, ontvangt niet wat het betekent. Veel baptistische en evangelische gemeenten spreken liever van inzettingen: daden van gehoorzaamheid en gedachtenis waarin de gelovige zijn geloof belijdt. Over de bredere verschillen met Rome leest u bij het verschil tussen protestant en katholiek.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
Behalve de catechismus spreekt ook de Nederlandse Geloofsbelijdenis in artikel 33 over de sacramenten. Zij belijdt dat God, gedachtig aan onze zwakheid, de sacramenten heeft ingesteld om ons Zijn beloften te verzegelen en ons geloof te sterken. Hij heeft ze bij het Woord van het evangelie gevoegd, zodat Hij ons uitwendig voorstelt wat Hij inwendig in ons hart doet. De tekenen zijn niet leeg: Jezus Christus is de waarheid ervan. De belijdenis zegt ook dat wij tevreden zijn met het aantal sacramenten dat Christus heeft ingesteld, namelijk twee. Lees ook Zondag 25 van de Heidelbergse Catechismus in zijn geheel.
'Want zo dikwijls als gij dit brood zult eten, en dezen drinkbeker zult drinken, zo verkondigt den dood des Heeren, totdat Hij komt' (1 Korinthe 11:26)