Een boeddhabeeld in de tuin, een meditatie-app op de telefoon, een les over wereldgodsdiensten op school: het boeddhisme is in Nederland dichterbij dan vroeger. Veel mensen vinden het een vriendelijke, vredige levensbeschouwing en vragen zich af of het eigenlijk zo anders is dan het christendom. Eerst komt het boeddhisme in neutrale woorden aan bod, daarna de Bijbel.
Wat leert het boeddhisme?
Het boeddhisme gaat terug op Siddhartha Gautama, die enkele eeuwen voor Christus in het noorden van India leefde; de precieze jaartallen zijn onzeker. Volgens de overlevering zocht hij een antwoord op het lijden en kwam hij na lange meditatie tot inzicht. Daarom wordt hij de Boeddha genoemd, de ontwaakte. Hij zag zichzelf als iemand die de weg had gevonden en anderen die weg kon wijzen; voor een god hield hij zichzelf niet.
De kern van zijn leer staat in de vier edele waarheden: het leven is doortrokken van lijden en onvoldaanheid; dat lijden komt voort uit begeerte en gehechtheid; het lijden kan ophouden; en de weg daarheen is het achtvoudige pad. Dat pad omvat juist inzicht, juiste bedoeling, juist spreken, juist handelen, juist levensonderhoud, juiste inspanning, juiste aandacht en juiste concentratie.
Daarbij horen enkele grondbegrippen:
- karma: elke daad heeft gevolgen die doorwerken, ook in een volgend leven;
- wedergeboorte: het leven is een kringloop van geboren worden, sterven en opnieuw geboren worden;
- nirwana: het uitdoven van begeerte, en daarmee de bevrijding uit die kringloop;
- geen blijvend zelf: de mens heeft volgens de Boeddha geen onveranderlijke ziel.
Er bestaan verschillende stromingen. Het theravada-boeddhisme is vooral te vinden in Sri Lanka en Zuidoost-Azië, het mahayana-boeddhisme in onder meer China en Japan, waartoe ook het zenboeddhisme behoort, en het Tibetaanse boeddhisme in de Himalaya. Een persoonlijke Schepper-God kent geen van deze stromingen.
Wat is het verschil tussen boeddhisme en christendom?
Het christendom begint bij God, en pas daarna bij het lijden van de mens. De Bijbel opent met: 'In den beginne schiep God den hemel en de aarde' (Genesis 1:1). Er is een persoonlijke God Die spreekt, liefheeft en Zich bekendmaakt. De mens is door Hem geschapen, naar Zijn beeld, met een ziel die niet ophoudt te bestaan.
Ook het probleem van de mens wordt anders gezien. In het boeddhisme is het kernprobleem begeerte en onwetendheid. In de Bijbel is het kernprobleem de zonde: een breuk met God. 'Want zij hebben allen gezondigd, en derven de heerlijkheid Gods' (Romeinen 3:23). Lijden is in de Bijbel een gevolg van die gebroken wereld, maar niet de diepste nood.
Het verschil blijkt vooral in de verlossing. Het boeddhisme wijst een weg die de mens zelf moet gaan, door inzicht, discipline en meditatie. Het christendom verkondigt dat God Zelf de weg gegaan is in Christus: 'Want uit genade zijt gij zalig geworden door het geloof; en dat niet uit u, het is Gods gave' (Efeze 2:8). Zie de uitleg van Efeze 2. De Boeddha zei een weg te wijzen; Jezus zegt: 'Ik ben de Weg, en de Waarheid, en het Leven. Niemand komt tot den Vader, dan door Mij' (Johannes 14:6). Waarom christenen dat geloven, leest u bij is Jezus de enige weg?.
Kringloop van levens of opstanding?
Het boeddhisme spreekt van een kringloop van levens, waaruit de mens bevrijd wil worden. Dat is iets anders dan de wedergeboorte waarover Jezus spreekt in Johannes 3:3: daar gaat het om het nieuwe leven dat de Heilige Geest in dit ene leven geeft. De Bijbel kent die kringloop niet: 'En gelijk het den mensen gezet is, eenmaal te sterven, en daarna het oordeel' (Hebreeën 9:27). Er is één leven, waarin het aankomt op de verhouding tot God, en er is een opstanding van het lichaam op de jongste dag. Het einddoel is ook anders: in het boeddhisme het uitdoven van het verlangen, in de Bijbel het eeuwige leven in gemeenschap met God, waarin de persoon blijft bestaan en door God gekend wordt. Over de vraag of er meer levens zijn, leest u bij reïncarnatie en de Bijbel.
Zijn er ook overeenkomsten?
Ja, en die mogen eerlijk genoemd worden. Het boeddhisme en het christendom wijzen allebei geweld, diefstal en leugen af, en vragen om zelfbeheersing en mededogen met wie lijdt. Beide zien dat bezit en begeerte de mens niet gelukkig maken. Christenen herkennen daarin iets van wat Paulus zegt: ook wie de wet van God niet kent, toont dat het werk van de wet in zijn hart geschreven staat (Romeinen 2:15).
Toch zijn die overeenkomsten vooral te vinden in de levenswandel, niet in de grond van het geloof. De vraag wie God is, wat zonde is en hoe een mens gered wordt, beantwoorden beide wezenlijk anders. Ook populaire vormen in het Westen, zoals meditatie en mindfulness, hebben hun wortels vaak in het boeddhisme; daarover gaat de blog yoga en oosterse spiritualiteit. Of een christen een boeddhabeeld kan hebben, leest u bij mag een christen een boeddhabeeld hebben?.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Nederlandse Geloofsbelijdenis begint in artikel 1 met de belijdenis dat er één enig en eenvoudig geestelijk Wezen is, dat wij God noemen: eeuwig, onbegrijpelijk, onzienlijk, onveranderlijk, volkomen wijs, rechtvaardig en goed, en de overvloeiende fontein van alle goed. Waar het boeddhisme geen Schepper kent, begint de christelijke belijdenis juist bij Hem.
Zondag 1 van de Heidelbergse Catechismus vraagt naar de enige troost in leven en sterven. Het antwoord laat zien waar het christelijk geloof zijn rust vindt: niet in het loslaten van het zelf, maar in het eigendom zijn van Christus, 'dat ik met lichaam en ziel, beide in het leven en sterven, niet mijn, maar mijns getrouwen Zaligmakers Jezus Christus eigen ben' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 1, vraag 1). Lees het hele antwoord bij Zondag 1 van de Heidelbergse Catechismus.
'Komt herwaarts tot Mij, allen die vermoeid en belast zijt, en Ik zal u rust geven' (Mattheüs 11:28)