Geef de keizer wat des keizers is: het is een van de bekendste uitspraken van de Heere Jezus, en een van de meest gebruikte in discussies over geloof en politiek. Ze ontstond als antwoord op een strikvraag over belasting. Het antwoord was zo kort dat de vragers er niets tegen in konden brengen, en zo diep dat de kerk er tot vandaag over nadenkt.
Waar staat geef de keizer wat des keizers is in de Bijbel?
De geschiedenis staat in Mattheüs 22. De Farizeeën overlegden hoe zij Jezus in Zijn woorden konden vangen. Zij stuurden hun leerlingen, samen met de Herodianen, met een vraag die gevaarlijk was: 'Is het geoorloofd, den keizer schatting te geven of niet?' (Mattheüs 22:17). Zei Jezus ja, dan leek Hij de Romeinse overheersing goed te keuren. Zei Hij nee, dan kon Hij aangeklaagd worden als opruier. Wie de Farizeeën waren en waarom zij zich tegen Jezus keerden, leest u bij de vraag wie de Farizeeën waren.
Jezus doorzag hun boosheid en vroeg om de munt waarmee de belasting betaald werd. Toen zij Hem een penning brachten, vroeg Hij wiens beeld en opschrift erop stonden. Ze antwoordden: des keizers. Toen zei Hij: 'Geeft dan den keizer, dat des keizers is, en Gode, dat Gods is' (Mattheüs 22:21). De vragers verwonderden zich en gingen weg. Dezelfde geschiedenis staat in Markus 12:13-17 en Lukas 20:20-26. Hoe deze strikvraag past tussen de andere vragen waarmee men Jezus in dit hoofdstuk op de proef stelde, ziet u in de uitleg van Mattheüs 22.
Wat bedoelde Jezus met geef de keizer wat des keizers is?
Jezus ontwijkt de vraag niet. De munt droeg het beeld van de keizer en werd door zijn bestuur uitgegeven; wie die munt gebruikte, maakte gebruik van wat de keizer bood. Dan mag de keizer ook terugvragen wat hem toekomt. Belasting betalen is dus geen verraad aan God.
De apostelen hebben dat later uitgewerkt. Paulus schrijft aan de gemeente in Rome: 'Zo geeft dan een iegelijk, wat gij schuldig zijt; schatting, dien gij de schatting, tol, dien gij den tol, vreze, dien gij de vreze, eer, die gij de eer schuldig zijt' (Romeinen 13:7). Hij zegt dat terwijl er een heidense keizer regeerde. Petrus schrijft in dezelfde lijn dat gelovigen elke menselijke ordening onderdanig moeten zijn om des Heeren wil (1 Petrus 2:13). Gehoorzaamheid aan de overheid hangt dus niet af van de vraag of de overheid christelijk is.
Wat betekent en Gode, dat Gods is?
Het tweede deel van de uitspraak is minstens zo belangrijk. Als de munt van de keizer is omdat zijn beeld erop staat, wat is dan van God? Wie het woord beeld hoort, denkt aan het begin van de Bijbel: 'En God schiep den mens naar Zijn beeld; naar het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij ze' (Genesis 1:27). Zo gelezen zegt Jezus: geef de keizer zijn munt, en geef God uzelf. Jezus legt dat verband niet uitdrukkelijk, maar het past bij de woorden die Hij koos.
Dat betekent ook dat de twee delen niet even groot zijn. De keizer krijgt een deel, God krijgt alles, ook de keizer zelf. Paulus zegt: 'want er is geen macht dan van God, en de machten, die er zijn, die zijn van God geordineerd' (Romeinen 13:1). De overheid heeft haar gezag van God gekregen en is aan Hem verantwoording schuldig.
Waar ligt de grens van gehoorzaamheid aan de overheid?
Omdat de overheid haar gezag van God heeft, kan zij niet vragen wat God toekomt. Toen de joodse raad de apostelen verbood in de Naam van Jezus te prediken, antwoordden zij: 'Men moet Gode meer gehoorzaam zijn, dan den mensen' (Handelingen 5:29). Dat is geen vrijbrief om elke wet te negeren die niet bevalt. Het geldt waar een overheid iets gebiedt wat God verbiedt, of verbiedt wat God gebiedt.
Het Oude Testament geeft daar een voorbeeld van. Daniël bleef een trouw dienaar van de koning, maar liet zich het gebed tot God niet verbieden, ook niet door een wet die niet herroepen kon worden. Die geschiedenis leest u bij de vraag over de wet van Meden en Perzen.
Wat betekent de uitspraak in het Nederlands?
In het dagelijks taalgebruik betekent geef de keizer wat des keizers is: geef ieder wat hem toekomt, en vooral: betaal uw belasting. Soms wordt de uitspraak ook gebruikt om te zeggen dat geloof en politiek gescheiden werelden zijn, en dat het geloof iets voor binnenshuis is. Dat staat er niet. Jezus trekt geen muur tussen het leven met God en het leven in de samenleving. Hij zegt dat God ook de Heere is van de belastingbetaler en van de keizer. Wat de Bijbel verder over de overheid zegt, vindt u op de pagina over de overheid.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus behandelt de verhouding tot de overheid bij het vijfde gebod. In Zondag 39 van de Heidelbergse Catechismus leert de kerk belijden dat ik mijn vader en moeder en allen die over mij gesteld zijn, 'alle eer, liefde en trouw bewijze' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 39, vraag 104), omdat het God behaagt ons door hun hand te regeren.
Artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat God de overheid heeft ingesteld. Ieder is schuldig haar onderdanig te zijn, de belastingen te betalen, haar eer en ontzag te bewijzen en haar te gehoorzamen in alle dingen die niet tegen Gods Woord ingaan. Ook roept het artikel op om voor de overheid te bidden. Zo vat de kerk samen wat Jezus in één zin zei: de keizer krijgt wat hem toekomt, en God krijgt het hart.
'Eert een iegelijk; hebt de broederschap lief; vreest God; eert den koning' (1 Petrus 2:17)