1
Vlucht naar Lystra en Derbe
Als in Ikonium een steniging dreigt, vluchten Paulus en Barnabas naar de steden van Lykaonië en verkondigen daar het Evangelie.
Lystra in de Bijbel
Lystra, in het Latijn Lustra, is waarschijnlijk een naam uit een oude taal van Klein-Azië, van vóór de Griekse en Romeinse tijd. De betekenis is onbekend. De Statenvertaling schrijft Lystre.
Lystra was een Romeinse kolonie in Lykaonië, in het binnenland van het huidige Turkije. Hier genas Paulus een man die kreupel was geboren, werden Paulus en Barnabas voor goden aangezien en werd Paulus gestenigd (Handelingen 14:8-19). Timotheüs kwam uit deze streek.
Ook bekend als: Lystre, Lustra, Colonia Iulia Felix Gemina Lustra, Zoldera, Hatunsaray
Ligging
Lystra lag in Lykaonië, een hoogvlakte in het midden van Klein-Azië, ten zuiden van Ikonium en ten westen van Derbe. Paulus en Barnabas vluchtten erheen vanuit Ikonium, naar de steden van Lykaonië, Lystre en Derbe (Handelingen 14:6). De bevolking sprak naast Grieks een eigen taal, het Lykaonisch (Handelingen 14:11). In de tijd van Paulus hoorde de stad bij de Romeinse provincie Galatië.
Vandaag
Lystra lag op de heuvel Zoldera bij het dorp Hatunsaray, ongeveer dertig kilometer ten zuiden van Konya, het oude Ikonium, in Turkije. De identificatie is zeker: in de negentiende eeuw werd daar een Latijnse inscriptie gevonden die de kolonie Lustra noemt. De heuvel is nauwelijks opgegraven; er is weinig meer te zien dan de heuvel zelf en losse stenen met opschriften.
Geschiedenis
Lystra was een kleine stad in een landelijke streek. Keizer Augustus maakte haar tot een Romeinse kolonie, waarschijnlijk om het gebied te beveiligen, en vestigde er oud-soldaten. Zo kwam er naast de oorspronkelijke bevolking, die Lykaonisch sprak, een laag Romeinse burgers met Latijn als bestuurstaal. De stad lag wat afzijdig en was minder voornaam dan Ikonium.
Paulus en Barnabas kwamen hier op de eerste zendingsreis, op de vlucht voor een dreigende steniging in Ikonium (Handelingen 14:5-7). Lukas noemt geen synagoge in Lystra. In de stad zat een man die van zijn geboorte af kreupel was en nooit gelopen had. Paulus zag dat hij geloof had om gezond te worden en zei met luide stem: "Sta recht op uw voeten" (Handelingen 14:10). De man sprong op en liep.
De menigte riep in het Lykaonisch dat de goden in mensengedaante waren neergedaald. Zij noemden Barnabas Jupiter en Paulus Mercurius, omdat hij het woord voerde (Handelingen 14:12). De priester van de Jupitertempel voor de stad bracht stieren en kransen om te offeren. De apostelen scheurden hun kleren, sprongen tussen de mensen en riepen dat zij ook maar mensen waren. Met moeite hielden zij de menigte van het offer af (Handelingen 14:14-18).
Kort daarna sloeg de stemming om. Joden uit Antiochië en Ikonium kwamen naar Lystra, wonnen de menigte voor zich, stenigden Paulus en sleepten hem de stad uit in de mening dat hij dood was (Handelingen 14:19). Toen de discipelen om hem heen stonden, stond hij op en ging de stad weer in. De volgende dag vertrok hij met Barnabas naar Derbe. Op de terugweg kwamen zij toch weer in Lystra om de discipelen te versterken (Handelingen 14:21-22).
Op de tweede reis kwam Paulus met Silas opnieuw in Derbe en Lystra. Daar was een discipel, Timotheüs, zoon van een gelovige Joodse moeder en een Griekse vader, van wie de broeders in Lystra en Ikonium goed getuigden (Handelingen 16:1-2). Paulus nam hem mee. Later herinnerde hij Timotheüs aan wat hem in Antiochië, Ikonium en Lystra was overkomen (2 Timotheüs 3:11).
Betekenis in de Bijbel
Lystra is in Handelingen de eerste plaats waar Lukas een toespraak weergeeft tot heidenen die niet uit de synagoge kwamen en de Schriften niet kenden. Daarom begint de toespraak van Paulus en Barnabas niet bij de vaderen en de profeten, maar bij de Schepper: zij riepen de mensen op zich van deze ijdele dingen te bekeren "tot den levenden God, Die gemaakt heeft den hemel, en de aarde, en de zee" (Handelingen 14:15). Zij wezen op Gods goedheid in regen en vruchtbare tijden (Handelingen 14:17). Dezelfde lijn komt later terug in de toespraak van Paulus in Athene (Handelingen 17:24-28).
De stad laat ook zien hoe snel menselijke verering omslaat. Dezelfde menigte die de apostelen wilde aanbidden, liet zich overhalen om Paulus te stenigen. De steniging die Paulus later in zijn opsomming van het lijden om Christus noemt, verbinden de meeste uitleggers met Lystra (2 Korinthe 11:25).
Ten slotte vond Paulus in Derbe en Lystra Timotheüs (Handelingen 16:1). De meeste uitleggers houden Lystra voor zijn woonplaats, omdat de broeders daar en in Ikonium van hem getuigden (Handelingen 16:2). Hij werd een van Paulus’ naaste medewerkers (Filippenzen 2:20). Het geloof was in zijn familie doorgegeven door zijn grootmoeder Loïs en zijn moeder Eunice (2 Timotheüs 1:5). Zo kwam waarschijnlijk uit de stad van de steniging de man aan wie Paulus, volgens de gangbare opvatting, zijn laatste brief schreef.
Sleutelgebeurtenissen in Lystra
2
Genezing van een kreupelgeboren man
Paulus ziet dat een man die nooit gelopen heeft, geloof heeft om gezond te worden. Op zijn woord springt de man op en wandelt.
3
Aangezien voor Jupiter en Mercurius
De menigte houdt Barnabas en Paulus voor goden. De priester van Jupiter wil met stieren en kransen voor hen offeren.
4
Oproep tot de levende God
De apostelen scheuren hun kleren en roepen de mensen op zich te bekeren tot de levende God, de Schepper, Die Zich door Zijn goedheid niet onbetuigd heeft gelaten.
5
Paulus gestenigd
Joden uit Antiochië en Ikonium zetten de menigte op. Paulus wordt gestenigd en voor dood de stad uit gesleept, maar staat op en gaat de volgende dag naar Derbe.
6
Terugkeer om te versterken
Op de terugweg komen Paulus en Barnabas opnieuw in Lystra en vermanen de discipelen te blijven in het geloof.
7
Timotheüs gaat mee
Op de tweede reis vindt Paulus in Derbe en Lystra de discipel Timotheüs, van wie de broeders goed getuigen, en neemt hem mee als reisgenoot.
Theologische betekenis
In Lystra botst het Evangelie op het heidense denken dat het verschil tussen God en mens uitwist. De menigte meende dat de goden mensen waren geworden. De apostelen weigerden elke eer: "Wij zijn ook mensen van gelijke bewegingen als gij" (Handelingen 14:15). De eer komt alleen toe aan de levende God, de Schepper van hemel en aarde. Dat is de kern van het eerste gebod, en ook een les voor dienaren van het Woord: "wij prediken niet onszelven, maar Christus Jezus, den Heere" (2 Korinthe 4:5).
De toespraak in Lystra spreekt over wat de gereformeerde traditie de algemene openbaring noemt. God liet in vroeger tijden de heidenen in hun eigen wegen gaan, maar heeft Zichzelf niet onbetuigd gelaten: Hij deed goed en gaf regen van de hemel en vruchtbare tijden (Handelingen 14:16-17). De Nederlandse Geloofsbelijdenis spreekt in artikel 2 over de schepping als een schoon boek waarin God gekend wordt. Toch brengt die kennis niet tot zaligheid: daarvoor is de verkondiging van het Evangelie nodig.
Jaren later schreef Paulus aan Timotheüs over "mijn vervolgingen, mijn lijden, zulks als mij overkomen is in Antiochie, in Ikonium en in Lystre" en voegde eraan toe: "de Heere heeft mij uit alle verlost" (2 Timotheüs 3:11). Zo werd de stad van de steniging ook een plaats van Gods bewaring.
Belangrijke bijbelteksten
De volgende bijbelgedeelten helpen u om de rol van Lystra in de Schrift beter te begrijpen.
Veelgestelde vragen over Lystra
Waar lag Lystra?
Lystra lag in Lykaonië, op de hoogvlakte in het midden van Klein-Azië, ongeveer dertig kilometer ten zuiden van Ikonium, het huidige Konya. De plek is de heuvel Zoldera bij het dorp Hatunsaray in Turkije. Een Latijnse inscriptie met de naam van de kolonie heeft dat vastgesteld. Paulus en Barnabas vluchtten erheen vanuit Ikonium (Handelingen 14:6).
Hoe heet Lystra in de Statenvertaling?
De Statenvertaling schrijft Lystre, bijvoorbeeld: "En een zeker man, te Lystre, zat onmachtig aan de voeten" (Handelingen 14:8). De naam komt zes keer voor, in Handelingen 14 en 16 en in 2 Timotheüs 3:11. De gangbare spelling is Lystra; de Romeinen schreven Lustra.
Wat gebeurde er in Lystra?
In Lystra genas Paulus een man die van zijn geboorte af kreupel was (Handelingen 14:8-10). De menigte hield Paulus en Barnabas daarop voor goden en wilde hun offeren. Kort daarna zetten Joden uit Antiochië en Ikonium de menigte op en werd Paulus gestenigd en voor dood de stad uit gesleept (Handelingen 14:19). Later kwam Timotheüs uit deze streek met Paulus mee (Handelingen 16:1-3).
Waarom werden Paulus en Barnabas in Lystra voor goden aangezien?
Na de genezing van de kreupele man riep de menigte in het Lykaonisch: "De goden zijn den mensen gelijk geworden, en tot ons nedergekomen" (Handelingen 14:11). Zij noemden Barnabas Jupiter en Paulus Mercurius, omdat hij het woord voerde (Handelingen 14:12). Mercurius gold als de bode van de goden. Sommige uitleggers verbinden de reactie met een sage die de Romeinse dichter Ovidius in het naburige Frygië laat spelen, maar dat verband is niet zeker.
Werd Paulus in Lystra gestenigd?
Ja. Joden uit Antiochië in Pisidië en Ikonium overreedden de menigte; zij stenigden Paulus en sleepten hem buiten de stad, "menende, dat hij dood was" (Handelingen 14:19). Toen de discipelen om hem heen stonden, stond hij op. De volgende dag ging hij naar Derbe. Paulus noemt later één steniging in zijn leven (2 Korinthe 11:25), en de meeste uitleggers denken daarbij aan Lystra.
Kwam Timotheüs uit Lystra?
Waarschijnlijk wel. Handelingen 16:1-2 noemt Derbe en Lystre samen, maar het goede getuigenis kwam van de broeders in Lystre en Ikonium, de steden vlak bij elkaar. Zijn moeder was een gelovige Joodse vrouw en zijn vader een Griek; dat was in die plaatsen bekend, en daarom besneed Paulus hem om der Joden wil (Handelingen 16:3). Het geloof was in zijn familie doorgegeven door zijn grootmoeder Loïs en zijn moeder Eunice (2 Timotheüs 1:5). Mogelijk had Timotheüs de steniging van Paulus in Lystra zelf meegemaakt (2 Timotheüs 3:10-11).
Wat is er vandaag van Lystra te zien?
Weinig. De plaats van de stad, de heuvel Zoldera bij Hatunsaray ten zuiden van Konya, is nauwelijks opgegraven. Er liggen losse bouwstenen en opschriften, en in de omgeving zijn inscripties uit de Romeinse tijd gevonden. Een stadsplan of gebouwen uit de tijd van Paulus zijn niet zichtbaar. De identificatie zelf is wel zeker dankzij de inscriptie met de naam Lustra.
Hoe vaak kwam Paulus in Lystra?
Handelingen noemt drie bezoeken: de eerste prediking met Barnabas (Handelingen 14:6-20), de terugkeer op dezelfde reis om de discipelen te versterken (Handelingen 14:21-22) en het bezoek op de tweede reis, toen Timotheüs meeging (Handelingen 16:1). Op de derde reis trok Paulus door het land van Galatië en Frygië (Handelingen 18:23). Of hij toen ook in Lystra kwam, zegt de tekst niet.
Bijbelverhalen in Lystra
Gerelateerde plaatsen
Ikonium
De identificatie is zeker: Ikonium is de huidige stad Konya in Turkije, een grote provinciehoofdstad
Derbe
Waarschijnlijk de heuvel Kerti Hüyük ten noorden van Karaman in Turkije, waar in de jaren vijftig van de twintigste eeuw een inscriptie werd gevonden die de raad en het volk van Derbe noemt; zeker is dat niet
Antiochië in Pisidië
De identificatie is zeker: de resten liggen bij het stadje Yalvaç in de provincie Isparta in Turkije
Galatië
Galatië ligt in het midden van het huidige Turkije
Bijbelse personen verbonden aan Lystra
Bijbelhoofdstukken die zich in Lystra afspelen
Leer meer over Lystra met AI BijbelAssistent
Wilt u dieper ingaan op de geschiedenis, de bijbelteksten of de theologische betekenis van Lystra? Onze AI-assistent helpt u verder.
Verdiep u verder
Alle bijbelse plaatsen
Terug naar het overzicht van bijbelse plaatsen.
Bijbelse personen
Ontdek wie er leefden in Lystra.
Bijbelse tijdlijn
Plaats Lystra in de bijbelse geschiedenis.
Lees de Bijbel
Lees de bijbelgedeelten over Lystra.
Bijbeluitleg
Uitleg bij bijbelgedeelten over Lystra.
Bijbel onderwerpen
Verken thema's die verbonden zijn met Lystra.