Amos in de Bijbel

Levensverhaal

Amos is een opmerkelijke figuur onder de profeten: een plattelandsman die door God werd weggeroepen bij zijn kudde en zijn wilde vijgen om zonder profetische opleiding (Amos 7:14) in het welvarende noordrijk Israël het oordeel van de HEERE aan te kondigen. Hij was afkomstig uit Thekoa, een klein dorp ongeveer achttien kilometer ten zuiden van Jeruzalem, aan de rand van de woestijn van Juda. Het boek noemt hem iemand "die onder de veeherderen was van Thekoa" (Amos 1:1); het Hebreeuwse woord daarvoor wordt ook gebruikt voor koning Mesa van Moab (2 Koningen 3:4) en kan daarom mogelijk ook wijzen op een fokker of handelaar in kleinvee. Zelf zegt hij: "ik was een ossenherder, en las wilde vijgen af" (Amos 7:14). Vermoedelijk gaat het om het werk waarbij men de vruchten van de wilde vijgeboom met een mes insneed zodat ze konden rijpen; dat was eenvoudig seizoenswerk. Amos profeteerde volgens het opschrift van zijn boek "in de dagen van Uzzia, koning van Juda, en in de dagen van Jerobeam, zoon van Joas, koning van Israel; twee jaren voor de aardbeving" (Amos 1:1), dat wil zeggen ongeveer 760-750 v.Chr. Het was een tijd van voorspoed voor het noordrijk. Onder Jerobeam II had Israël zijn grenzen weer uitgebreid tot ver in het noorden (2 Koningen 14:25). De rijken hadden winterhuizen en zomerhuizen (Amos 3:15), lagen op ivoren bedsteden (Amos 6:4), dronken wijn uit schalen en zalfden zich met de voortreffelijkste olie (Amos 6:6). Ook de eredienst bloeide: de heiligdommen van Bethel en Gilgal trokken veel offeraars (Amos 4:4-5). Maar onder die glanzende buitenkant zag Amos een zieke samenleving: het oordeel kwam "omdat zij den rechtvaardige voor geld verkopen, en den nooddruftige om een paar schoenen" (Amos 2:6), rechters namen geschenken aan (Amos 5:12), graanhandelaars vervalsten maat en weegschaal (Amos 8:5), en in Bethel ging de eredienst ondertussen ongestoord door. Amos had geen profetische opleiding en beweerde dat ook niet. Toen de priester Amazia van Bethel hem wegstuurde met de woorden "eet aldaar brood, en profeteer aldaar" (Amos 7:12), behandelde hij Amos, zo lijkt het, als een beroepsprofeet die van zijn woorden leefde. Amos antwoordde vrijmoedig: "Ik was geen profeet, en ik was geen profetenzoon; maar ik was een ossenherder, en las wilde vijgen af. Maar de HEERE nam mij van achter de kudde; en de HEERE zeide tot mij: Ga henen, profeteer tot Mijn volk Israel" (Amos 7:14-15). Dit is een sprekende roepingsverklaring: hier staat geen man die naar een ambt had gestreefd, maar een man die door God werd geroepen. Zijn boodschap kwam niet uit een profetenschool maar van God Zelf: "Gewisselijk, de Heere HEERE zal geen ding doen, tenzij Hij Zijn verborgenheid aan Zijn knechten, de profeten, geopenbaard hebbe" (Amos 3:7). De opbouw van het boek is zorgvuldig. Het opent met acht oordeelsprofetieën tegen de volken (hoofdstukken 1-2): Damaskus, Gaza, Tyrus, Edom, Ammon, Moab — en dan, terwijl de toehoorders vermoedelijk instemden met het oordeel over hun vijanden, volgt Juda, en ten slotte Israël zelf. Wie in Israël met de eerste zes oordelen had ingestemd, werd zo plotseling zelf aangeklaagd. Het steeds terugkerende patroon "Om drie overtredingen van Damaskus, en om vier zal Ik dat niet afwenden" (Amos 1:3) klinkt als een slagwerk door de eerste hoofdstukken. De kern van Amos' boodschap is dat God recht en gerechtigheid verlangt, en geen eredienst die losstaat van het leven. In hoofdstuk 5 spreekt God met afkeer over de religie van het volk: "Ik haat, Ik versmaad uw feesten, en Ik mag uw verbods dagen niet rieken. Want ofschoon gij Mij brandofferen offert, mitsgaders uw spijsofferen, Ik heb er toch geen welgevallen aan; en het dankoffer van uw vette beesten mag Ik niet aanzien. Doe het getier uwer liederen van Mij weg; ook mag Ik uw luiten spel niet horen. Maar laat het oordeel zich daarhenen wenden als de wateren, en de gerechtigheid als een sterke beek" (Amos 5:21-24). Dit laatste vers, in nieuwere vertalingen weergegeven met het beeld van recht dat stroomt als water, is een van de bekendste teksten uit het Oude Testament geworden en wordt vaak aangehaald door wie opkomt voor gerechtigheid. Maar het moet in zijn verband worden gelezen: Amos is niet tegen offers en liederen op zichzelf, maar tegen vrome bijeenkomsten die samengaan met onderdrukking van de zwakken. Amos ontving vijf gezichten die in ernst toenemen: sprinkhanen, een verterend vuur, een paslood, een korf met zomervruchten (Hebreeuws qayits, een woordspeling op qets, het einde: "Het einde is gekomen over Mijn volk Israel", Amos 8:2), en ten slotte de Heere die bij het altaar staat en het heiligdom, vermoedelijk dat van Bethel, laat instorten (Amos 7-9). Bij de eerste twee gezichten bad Amos om verschoning, en het berouwde de HEERE (Amos 7:3, 6). Maar bij het paslood kwam er geen uitstel meer: Israël werd gemeten en bleek niet recht, en God zei dat Hij het voortaan niet meer voorbij zou gaan (Amos 7:8). Over het verdere leven van Amos vertelt de Bijbel niets. Na zijn confrontatie met Amazia in Bethel keerde hij mogelijk terug naar Thekoa. Zijn boek geldt bij veel uitleggers als een van de oudste profetische geschriften. Het eindigt verrassend met een belofte van herstel: "Te dien dage zal Ik de vervallen hut van David weder oprichten" (Amos 9:11), en: "En Ik zal ze in hun land planten; en zij zullen niet meer worden uitgerukt uit hun land, dat Ik hunlieden gegeven heb, zegt de HEERE, uw God" (Amos 9:15). Jakobus haalt deze profetie aan op de vergadering in Jeruzalem (Handelingen 15:16-17) als getuigenis dat God ook uit de heidenen een volk aanneemt. Zo kreeg de veeherder uit Thekoa een plaats in de opbouw van de vroege kerk.