Ga naar hoofdinhoud
Oude Testament~1000 v.Chr.

Achitofel in de Bijbel

Achitofel (אֲחִיתֹפֶל, Hebreeuws) - “Mogelijk broeder van dwaasheid”

Wie was Achitofel?

Achitofel was de raadsman van koning David, afkomstig uit Gilo. Tijdens de opstand van Absalom koos hij de kant van de zoon tegen de vader. Toen Absalom de raad van Husai boven de zijne verkoos, ging Achitofel naar huis en verhing zich (2 Samuël 17:23). Zijn verraad wordt vaak verbonden met Psalm 41 en Judas.

Achitofel komt voor in 2 Samuël 15, 16 en 17, met nog een korte vermelding in 2 Samuël 23:34 en 1 Kronieken 27:33. De Statenvertaling noemt hem "Achitofel, den Giloniet, Davids raad" (2 Samuël 15:12): hij kwam uit Gilo, een stad in het gebergte van Juda (Jozua 15:48-51), en hij was de vaste raadsman van de koning. Over zijn eerdere leven vertelt de Bijbel weinig. Wel weten wij hoe hoog zijn woord stond: "in die dagen was Achitofels raad, dien hij raadde, als of men naar Gods woord gevraagd had; alzo was alle raad van Achitofel, zo bij David als bij Absalom" (2 Samuël 16:23). Juist die man koos de kant van Absalom toen deze zich in Hebron tot koning liet uitroepen. Absalom liet hem uit Gilo halen terwijl hij offerde, en de tekst zegt meteen: "de verbintenis werd sterk" (2 Samuël 15:12). Toen David op de Olijfberg hoorde dat Achitofel bij de samenzweerders was, bad hij: "O, HEERE! maak toch Achitofels raad tot zotheid" (2 Samuël 15:31). Direct daarna kwam Husai de Archiet hem tegemoet, de vriend die David terugstuurde om die raad te verijdelen. Over Husai zelf leest u meer op de pagina over Husai. In Jeruzalem gaf Achitofel twee adviezen. Het eerste was dat Absalom openlijk zou ingaan tot de bijwijven die David had achtergelaten, zodat heel Israël zou weten dat de breuk definitief was. Het tweede was een snelle aanval: twaalfduizend man, nog dezelfde nacht, en alleen de koning zou sterven. Absalom vond het eerst goed, maar vroeg toch ook Husai om raad, en koos ten slotte diens plan. De schrijver voegt eraan toe dat de HEERE het zo geboden had (2 Samuël 17:14). Achitofel trok zijn conclusie en maakte een eind aan zijn leven. Tegenover hem staat Husai, die eveneens tot Davids naaste kring behoorde maar trouw bleef. Ook de priesters Zadok en Abjathar bleven aan de kant van David (2 Samuël 15:24-29; 2 Samuël 15:35-36). Dat juist de raadsman van de koning overliep, maakte zijn keuze zo zwaar.

Historische context

Achitofel leefde in de tweede helft van de regering van David, rond 1000 v.Chr.; een precies jaartal geeft de Bijbel niet. De opstand van Absalom vond plaats toen David al lang in Jeruzalem regeerde. De Statenvertaling dateert het begin ervan "ten einde nu van veertig jaren" (2 Samuël 15:7); waarvandaan die jaren geteld worden, is onder uitleggers niet zeker. Een koning in het oude Oosten had raadslieden om zich heen. De lijst in 1 Kronieken 27:32-34 noemt Jonathan, Davids oom, als raad, Achitofel als "raad des konings" en Husai als "des konings vriend", en zegt dat na Achitofel Jojada en Abjathar die taak hadden. Achitofels plaats in die lijst bevestigt dat hij geen randfiguur was, maar tot de kern van het hof behoorde. Zijn stad Gilo lag in het gebergte van Juda, hetzelfde bergland waarin Hebron lag, waar Absalom zijn opstand begon (Jozua 15:48-54). Of dat meespeelde in zijn keuze, zegt de tekst niet. Wel noemt 2 Samuël 23:34 onder de helden van David "Eliam, de zoon van Achitofel, de Giloniet". In 2 Samuël 11:3 heet Batseba "de dochter van Eliam". De Bijbel noemt Eliam alleen op deze twee plaatsen; als het om dezelfde man gaat, was Achitofel de grootvader van Batseba. In 1 Kronieken 3:5 heet zij "Bath-Sua, de dochter van Ammiel"; veel uitleggers zien in Ammiël dezelfde naam met de delen omgedraaid. Sommigen zien daarin een reden voor wrok tegen David, na zijn zonde met Batseba en Uria. De Bijbel legt dat verband zelf niet; het blijft een mogelijkheid. Zijn raad over de bijwijven heeft een achtergrond in de gebruiken van die tijd. Wie de vrouwen van een koning nam, maakte aanspraak op zijn troon; vergelijk Abner en Rizpa (2 Samuël 3:7) en Adonia, die om Abisag vroeg (1 Koningen 2:21-22). Tegelijk zag de schrijver er de vervulling in van het woord dat Natan na de zonde met Batseba had gesproken: de HEERE "zal uw vrouwen nemen voor uw ogen, en zal haar aan uw naaste geven" (2 Samuël 12:11). Zijn tweede raad was militair sterk. David was moe en had weinig mannen. Een snelle slag tegen de koning alleen had de opstand vermoedelijk beslist zonder burgeroorlog. Husai speelde in op de faam van David als krijgsman (2 Samuël 17:8-10) en, zo lezen veel uitleggers, op Absaloms eerzucht door hem zelf mee te laten trekken (2 Samuël 17:11). Zo won hij tijd. Die tijd gebruikte David om over de Jordaan naar Mahanaïm te trekken (2 Samuël 17:22-24). In de joodse traditie wordt Achitofel streng beoordeeld. De Misjna (Sanhedrin 10:2) noemt hem samen met Bileam, Doëg en Gehazi onder de mensen die geen deel hebben aan de toekomende wereld. Dat is latere uitleg, geen bijbeltekst.

Karaktereigenschappen

+Positieve eigenschappen

  • Uitzonderlijk scherp van inzicht: zijn raad gold als een woord van God (2 Samuël 16:23)
  • Zag militair helder wat nodig was: snel toeslaan tegen een vermoeide koning (2 Samuël 17:1-2)
  • Had een hoge plaats aan het hof als raad des konings (1 Kronieken 27:33)

−Zwakke kanten

  • Ontrouw: hij liet de koning die hij diende in de steek en koos de kant van Absalom (2 Samuël 15:12)
  • Gebruikte zijn wijsheid om de schande van David openbaar te maken (2 Samuël 16:21-22)
  • Kon het niet verdragen dat zijn raad werd verworpen en maakte een eind aan zijn leven (2 Samuël 17:23)

Theologische betekenis

Het verhaal van Achitofel draait om één zin: "Doch de HEERE had het geboden, om den goeden raad van Achitofel te vernietigen, opdat de HEERE het kwaad over Absalom bracht" (2 Samuël 17:14). De schrijver noemt Achitofels raad uitdrukkelijk goed. Hij was niet dom; zijn plan had kunnen slagen. Toch ging het niet door, omdat God het gebed van David verhoorde (2 Samuël 15:31). Spreuken zegt het algemeen: "Er is geen wijsheid, en er is geen verstand, en er is geen raad tegen den HEERE" (Spreuken 21:30). Mensen handelen in dit verhaal zelf en zijn verantwoordelijk voor hun keuzes: Absalom koos zelf. Toch voert God Zijn raad uit (vergelijk Handelingen 4:27-28). Opvallend is dat God dat doet via middelen. David bidt, en stuurt direct daarna Husai terug naar de stad. Gebed en verstandig handelen staan niet tegenover elkaar. Achitofel van zijn kant verloor alles toen zijn raad werd verworpen. Het ligt voor de hand in zijn zelfdoding te zien hoe zijn leven op zijn eigen inzicht rustte. Veel uitleggers lezen er ook berekening in: hij voorzag dat de opstand zou mislukken en dat hij als verrader niet zou ontkomen. Achitofel staat in de Bijbel voor het verraad van een vertrouwde vriend. Psalm 41:10 zegt: "Zelfs de man mijns vredes, op welken ik vertrouwde, die mijn brood at, heeft de verzenen tegen mij grotelijks verheven." Psalm 55 klaagt over een metgezel: "Maar gij zijt het, o mens, als van mijn waardigheid, mijn leidsman en mijn bekende!" (Psalm 55:14). Geen van beide psalmen noemt Achitofel, maar veel uitleggers lezen ze tegen de achtergrond van zijn verraad. In het Nieuwe Testament wordt die lijn doorgetrokken. Jezus zegt over Judas: "Die met Mij het brood eet, heeft tegen Mij zijn verzenen opgeheven" (Johannes 13:18), een aanhaling van Psalm 41:10. En zoals Achitofel zich verhing toen zijn plan mislukte, zo "verworgde" Judas zichzelf (Mattheüs 27:5). De kerk heeft Achitofel daarom vaak als voorbeeld van Judas gelezen, met een belangrijk verschil: David, de verraden koning, werd door Gods beschikking gered, terwijl de Zoon van David door het verraad de weg naar het kruis ging, "gelijk van Hem geschreven is" (Mattheüs 26:24). Ook daar bleek de raad van God te bestaan.

Naamsbetekenis

Oorspronkelijke naam

Achitofel (אֲחִיתֹפֶל, Hebreeuws)

Betekenis

Mogelijk broeder van dwaasheid

Sleutelmomenten

1

Raadsman van de koning

In de lijst van Davids hofhouding staat Achitofel als "raad des konings", naast Husai als des konings vriend. Zijn raad gold bij David als een woord van God.

1 Kronieken 27:33

2

Uit Gilo gehaald

Absalom laat zich in Hebron tot koning uitroepen en laat Achitofel uit Gilo halen terwijl hij offert. De samenzwering wordt sterk en het volk loopt toe.

2 Samuël 15:12

3

Davids gebed

David gaat wenend de Olijfberg op. Daar hoort hij dat Achitofel bij de samenzweerders is, en hij bidt dat de HEERE diens raad tot zotheid maakt. Op de hoogte ontmoet hij Husai.

2 Samuël 15:31

4

Raad over de bijwijven

Achitofel raadt Absalom aan in te gaan tot de tien bijwijven die David had achtergelaten, zodat heel Israël hoort dat de breuk met zijn vader definitief is. Op het dak wordt een tent opgezet.

2 Samuël 16:20-22

5

Twaalfduizend man

Achitofel wil zelf met twaalfduizend man David dezelfde nacht achtervolgen, de vermoeide koning verschrikken en alleen hem slaan. Absalom en de oudsten van Israël vinden het goed.

2 Samuël 17:1-4

6

Verijdeld door Husai

Absalom wil ook Husai horen. Die noemt de raad van Achitofel niet goed en stelt iets anders voor. Absalom kiest voor Husai, want de HEERE had geboden de goede raad van Achitofel te vernietigen.

2 Samuël 17:7-14

7

Zijn einde in Gilo

Als Achitofel ziet dat zijn raad niet wordt uitgevoerd, zadelt hij zijn ezel, gaat naar zijn stad, geeft bevel aan zijn huis en verhangt zich. Hij wordt begraven in het graf van zijn vader.

2 Samuël 17:23

Belangrijke bijbelteksten

De volgende bijbelgedeelten zijn van belang om het leven en de rol van Achitofel beter te begrijpen.

2 Samuël 15:12

“Absalom zond ook om Achitofel, den Giloniet, Davids raad, uit zijn stad, uit Gilo te halen, als hij offeranden offerde. En de verbintenis werd sterk, en het volk kwam toe en vermeerderde bij Absalom.”

De introductie van Achitofel: de raadsman van David sluit zich bij de opstand van Absalom aan, en dat geeft de beweging kracht.

2 Samuël 15:31

“Toen gaf men David te kennen, zeggende: Achitofel is onder degenen, die zich met Absalom hebben verbonden. Dies zeide David: O, HEERE! maak toch Achitofels raad tot zotheid.”

Davids korte gebed op de vlucht. Het verhaal laat daarna zien hoe God dit gebed verhoort.

2 Samuël 16:23

“En in die dagen was Achitofels raad, dien hij raadde, als of men naar Gods woord gevraagd had; alzo was alle raad van Achitofel, zo bij David als bij Absalom.”

De schrijver legt uit waarom Achitofel zo gevaarlijk was: zijn raad had het gezag van een godsspraak.

2 Samuël 17:1

“Voorts zeide Achitofel tot Absalom: Laat mij nu twaalf duizend mannen uitlezen, dat ik mij opmake en David dezen nacht achterna jage.”

Zijn tweede raad: een snelle nachtelijke aanval op de vermoeide koning. Militair was dit het sterkste plan.

2 Samuël 17:14

“Toen zeide Absalom, en alle man van Israel: De raad van Husai, den Archiet, is beter dan Achitofels raad. Doch de HEERE had het geboden, om den goeden raad van Achitofel te vernietigen, opdat de HEERE het kwaad over Absalom bracht.”

Het scharnier van het verhaal. De raad van Achitofel was goed, maar God had besloten hem te vernietigen.

2 Samuël 17:23

“Als nu Achitofel zag, dat zijn raad niet gedaan was, zadelde hij den ezel, en maakte zich op, en toog naar zijn huis in zijn stad, en gaf bevel aan zijn huis, en verhing zich. Alzo stierf hij, en werd begraven in zijns vaders graf.”

Het sobere einde van Achitofel. De tekst beschrijft zonder commentaar hoe hij zijn zaken regelde en zich van het leven beroofde.

Psalm 41:10

“Zelfs de man mijns vredes, op welken ik vertrouwde, die mijn brood at, heeft de verzenen tegen mij grotelijks verheven.”

Een klacht van David over een vertrouwde vriend die zich tegen hem keerde. Veel uitleggers denken daarbij aan Achitofel; Jezus past het vers toe op Judas.

Psalm 55:14

“Maar gij zijt het, o mens, als van mijn waardigheid, mijn leidsman en mijn bekende!”

Psalm 55 klaagt over verraad door een metgezel met wie de dichter samen raad hield en naar het huis van God ging.

Johannes 13:18

“Ik zeg niet van u allen: Ik weet, welke Ik uitverkoren heb; maar dit geschiedt, opdat de Schrift vervuld worde: Die met Mij het brood eet, heeft tegen Mij zijn verzenen opgeheven.”

Jezus haalt Psalm 41:10 aan bij het verraad van Judas. Zo loopt er een lijn van Davids verraden vriendschap naar het verraad van de Zoon van David.

Tijdperiode

~1000 v.Chr.

Achitofel leefde in de tijd van het Oude Testament.

Gerelateerde personen

David

Geliefde

Absalom

Vader van vrede, of: mijn vader is vrede

Husai

Betekenis onzeker

Batseba

Mogelijk: dochter van de eed

Judas Iskariot

Man uit Keriot (Iskariot), Lof / Prijze

De helden van David

Helden, sterke strijders

Doëg

Mogelijk: bezorgd

Lessen voor vandaag

Achitofel leert ons dat verstand en invloed niet hetzelfde zijn als wijsheid voor God. Zijn raad was zo goed dat men hem als een godsspraak behandelde, en toch diende hij een opstand tegen de koning die God had gesteld. Ook wij kunnen heel bekwaam zijn in plannen en adviezen. De vraag is niet alleen of iets werkt, maar of het recht is voor God. Zijn verhaal is ook een troost voor wie verraden is door iemand die dichtbij stond. David reageerde eerst met een gebed van één zin: "maak toch Achitofels raad tot zotheid". Daarna deed hij wat binnen zijn bereik lag en stuurde Husai terug naar de stad (2 Samuël 15:34). Wij mogen het onrecht dat ons wordt aangedaan bij God neerleggen en tegelijk verstandig handelen. Het einde van Achitofel is aangrijpend en vraagt om voorzichtigheid. De Bijbel beschrijft zijn zelfdoding sober, zonder het mooier of erger te maken dan het was. Worstelt u zelf met donkere gedachten, blijf daar dan niet alleen mee: spreek erover met iemand die u vertrouwt, met uw huisarts of met 113 Zelfmoordpreventie (0800-0113; in België 1813). Waar Achitofel geen uitweg meer zag, zegt de Schrift: "De HEERE is nabij de gebrokenen van harte" (Psalm 34:19). Wat de Bijbel verder over zelfdoding en wanhoop zegt, leest u bij het bijbelonderwerp Zelfmoord. Achitofel wijst ook vooruit naar Judas, en daarmee naar Christus. Ook het grootste verraad in de geschiedenis kon Gods raad niet tegenhouden. Wat mensen ten kwade bedoelden, gebruikte God voor de verlossing.

Bijbelse plaatsen

jeruzalem

Bekijk deze bijbelse plaats

olijfberg

Bekijk deze bijbelse plaats

hebron

Bekijk deze bijbelse plaats

Veelgestelde vragen over Achitofel

Wie was Achitofel in de Bijbel?
Achitofel was de raadsman van koning David, afkomstig uit Gilo in het gebergte van Juda. Zijn raad werd behandeld alsof men God zelf had gevraagd (2 Samuël 16:23). Tijdens de opstand van Absalom koos hij de kant van de zoon tegen de vader. Toen Absalom de raad van Husai boven de zijne verkoos, ging hij naar huis en verhing zich (2 Samuël 17:23).
Waar staat Achitofel in de Bijbel?
Het verhaal van Achitofel staat in 2 Samuël 15, 16 en 17, in de geschiedenis van de opstand van Absalom. Daarnaast wordt hij genoemd in 2 Samuël 23:34, als vader van Eliam, een van de helden van David, en in 1 Kronieken 27:33-34, in de lijst van Davids hofhouding. In de Psalmen en het Nieuwe Testament komt zijn naam niet voor.
Wat betekent de naam Achitofel?
De betekenis is onzeker. Het eerste deel, achi, betekent broeder of mijn broeder. Het tweede deel wordt vaak in verband gebracht met een Hebreeuws woord voor dwaasheid, zodat de naam als broeder van dwaasheid wordt uitgelegd. Of de naam oorspronkelijk zo bedoeld was, weten wij niet. In het Nederlands klinkt dat samen met Davids gebed dat zijn raad "tot zotheid" zou worden (2 Samuël 15:31), al gebruikt het Hebreeuws daar een ander woord.
Waarom verraadde Achitofel David?
De Bijbel geeft geen reden. Er wordt alleen gezegd dat Absalom hem uit Gilo liet halen en dat hij met hem samenspande (2 Samuël 15:12). Sommige uitleggers denken aan een persoonlijk motief: als de Eliam van 2 Samuël 23:34 dezelfde is als de vader van Batseba, was Achitofel haar grootvader, en dan kan wrok over Davids zonde met Batseba en Uria hebben meegespeeld. Anderen denken aan eerzucht of politieke berekening. Het blijft een veronderstelling.
Was Achitofel de grootvader van Bathseba (Batseba)?
Mogelijk. Batseba, in de Statenvertaling Bathseba, heet "de dochter van Eliam" (2 Samuël 11:3), en onder de helden van David staat "Eliam, de zoon van Achitofel, de Giloniet" (2 Samuël 23:34). Als dat dezelfde Eliam is, was Achitofel haar grootvader. De Bijbel noemt Eliam alleen op deze twee plaatsen. In 1 Kronieken 3:5 heet Batseba "Bath-Sua, de dochter van Ammiel"; veel uitleggers zien in Ammiël dezelfde naam met de delen omgedraaid, maar ook dat is niet zeker. Het is een mogelijkheid die veel uitleggers noemen, geen vaststaand feit.
Wat was de raad van Achitofel?
Achitofel gaf Absalom twee adviezen. Eerst raadde hij hem aan openlijk in te gaan tot de bijwijven die David in Jeruzalem had achtergelaten, zodat heel Israël zou weten dat de breuk definitief was (2 Samuël 16:21). Daarna stelde hij voor om met twaalfduizend man David nog dezelfde nacht te overvallen en alleen de koning te doden (2 Samuël 17:1-3). Het eerste advies werd uitgevoerd, het tweede niet.
Was de raad van Achitofel goed?
Ja. De schrijver noemt hem uitdrukkelijk "den goeden raad van Achitofel" (2 Samuël 17:14). Militair was een snelle nachtelijke slag tegen een vermoeide koning met weinig mannen het sterkste plan (2 Samuël 17:1-2). Toch ging hij niet door, omdat de HEERE het zo had geboden en zo het gebed van David verhoorde (2 Samuël 15:31). Hoe Husai Absalom op andere gedachten bracht, leest u op de pagina over Husai.
Hoe stierf Achitofel?
Toen Achitofel zag dat zijn raad niet werd uitgevoerd, zadelde hij zijn ezel, ging naar zijn stad Gilo, gaf bevel aan zijn huis en verhing zich. Hij werd begraven in het graf van zijn vader (2 Samuël 17:23). De Bijbel vertelt dit sober en zonder verdere uitleg. Wie zelf met gedachten aan zelfdoding worstelt, kan in Nederland 113 Zelfmoordpreventie bellen (0800-0113) en in België 1813.
Wat is het verband tussen Achitofel en Judas?
Beiden verrieden iemand met wie zij vertrouwelijk omgingen, en beiden maakten daarna een eind aan hun leven (2 Samuël 17:23; Mattheüs 27:5). Jezus haalde bij het verraad van Judas Psalm 41:10 aan: "Die met Mij het brood eet, heeft tegen Mij zijn verzenen opgeheven" (Johannes 13:18). Veel uitleggers lezen die psalm tegen de achtergrond van het verraad van Achitofel. Zo wordt Achitofel vaak gezien als een voorafschaduwing van Judas.
Gaan Psalm 41 en Psalm 55 over Achitofel?
Geen van beide psalmen noemt hem bij naam. Psalm 41:10 klaagt over "de man mijns vredes, op welken ik vertrouwde, die mijn brood at", en Psalm 55:14-15 over een metgezel van wie de dichter zegt: "Wij, die te zamen in zoetigheid heimelijk raadpleegden". Omdat beide psalmen van David zijn en het verraad van een vertrouwde raadsman beschrijven, lezen veel uitleggers ze tegen de achtergrond van Achitofel. Dat is uitleg, geen opschrift van de psalm.
Wat kunnen wij leren van Achitofel?
Achitofel leert ons dat grote wijsheid zonder trouw aan God op niets uitloopt: "er is geen raad tegen den HEERE" (Spreuken 21:30). Zijn verhaal troost wie verraden is, want David bracht het verraad in gebed bij God en God regeerde. En het wijst vooruit naar Judas en naar Christus: zelfs het grootste verraad kon Gods raad niet tegenhouden.

Stel een vraag over Achitofel

Wilt u meer weten over Achitofel? Onze AI-gestuurde assistent helpt u met achtergrond, context en diepere inzichten uit de Bijbel.

Stel een vraag over Achitofel

Verdiep u verder

Bijbelse tijdlijn

Bekijk Achitofel in de context van de bijbelse geschiedenis.

Bijbelse onderwerpen

Ontdek thema's die verbonden zijn met het leven van Achitofel.

Lees de Bijbel

Lees het verhaal van Achitofel in de Bijbel.

Bijbeluitleg

Lees commentaar en uitleg bij de bijbelgedeelten over Achitofel.

AI BijbelAssistent

Stel uw vragen over Achitofel aan onze AI-assistent.

Woordstudie

Bestudeer de oorspronkelijke betekenis van bijbelse namen en begrippen.

Heidelbergse Catechismus

Ontdek de gereformeerde leer over bijbelse personen en thema's.