Het verloren schaap

De gelijkenis van het verloren schaap staat in Lukas 15, het hoofdstuk met drie gelijkenissen over wat verloren was en gevonden werd: het schaap, de penning en de zoon. Mattheüs geeft dezelfde gelijkenis in een andere samenhang (Mattheüs 18:12-14). In beide evangeliën is Jezus Zelf de verteller.

Waarom vertelde Jezus de gelijkenis van het verloren schaap?

Lukas begint bij de hoorders. Al de tollenaars en de zondaars naderden tot Jezus om Hem te horen (Lukas 15:1). Tollenaars inden tol en belasting, en zondaars waren mensen die bekendstonden om hun leven in de zonde. De Farizeeën en de Schriftgeleerden zagen het en murmureerden, dat wil zeggen: zij mopperden onder elkaar. Zij zeiden: "Deze ontvangt de zondaars, en eet met hen" (Lukas 15:2). Dat verwijt had Jezus eerder gehoord, toen Hij at in het huis van de tollenaar Levi (Lukas 5:30). Op dit gemopper antwoordt Hij met een gelijkenis (Lukas 15:3). Hij spreekt dus in de eerste plaats tot de mensen die zich ergeren, niet tot de tollenaars.

Wat deed de herder toen hij een schaap kwijt was?

Jezus begint met een vraag waarop iedere hoorder het antwoord weet. Welke man onder hen, die honderd schapen heeft en er één verliest, laat de andere niet achter en gaat niet zoeken? Zo iemand "verlaat niet de negen en negentig in de woestijn, en gaat naar het verlorene, totdat hij hetzelve vinde" (Lukas 15:4). Het woord totdat draagt de gelijkenis. De herder zoekt niet een tijdje, om het dan op te geven. Hij houdt vol tot het schaap gevonden is.

Als hij het gevonden heeft, legt hij het op zijn schouders, en hij is blij (Lukas 15:5). Er staat geen verwijt aan het schaap en geen straf. De herder draagt het hele stuk terug. Thuisgekomen roept hij zijn vrienden en buren bij elkaar en zegt: "Weest blijde met mij; want ik heb mijn schaap gevonden, dat verloren was" (Lukas 15:6). Het is zijn eigen schaap, en het is zijn eigen blijdschap, die hij met anderen wil delen.

Waarom is er blijdschap in de hemel over één zondaar?

Dan zegt Jezus waar het Hem om gaat: "Ik zeg ulieden, dat er alzo blijdschap zal zijn in den hemel over een zondaar, die zich bekeert, meer dan over negen en negentig rechtvaardigen, die de bekering niet van node hebben" (Lukas 15:7). De gelijkenis gaat dus niet alleen over schapen. Het vinden van het schaap is het beeld van een zondaar die zich bekeert, en de vreugde van de herder is het beeld van de vreugde in de hemel. Wie die negenennegentig rechtvaardigen zijn, legt Jezus hier niet uit. Daarover leest u meer onder Betekenis.

Wat is de gelijkenis van de verloren penning?

Zonder onderbreking vertelt Jezus een tweede gelijkenis. Een vrouw heeft tien penningen en verliest er één. Zij steekt een kaars aan, veegt het huis met een bezem en zoekt naarstiglijk, dat is nauwkeurig en met inspanning, tot zij hem vindt (Lukas 15:8). Ook zij roept haar vriendinnen en buurvrouwen samen en zegt dat zij met haar blij moeten zijn, want zij heeft de penning gevonden die zij verloren had (Lukas 15:9). De toepassing is bijna gelijk aan die bij het schaap: "Alzo, zeg Ik ulieden, is er blijdschap voor de engelen Gods over een zondaar, die zich bekeert" (Lukas 15:10).

Het verlies is nu één op tien in plaats van één op honderd. Een munt kan niets doen om gevonden te worden. Alles in deze tweede gelijkenis is het werk van de vrouw die zoekt.

Hoe vertelt Mattheüs de gelijkenis van het verloren schaap?

Bij Mattheüs vertelt Jezus de gelijkenis aan Zijn discipelen. Zij hadden gevraagd wie de meeste was in het Koninkrijk der hemelen. Jezus zette een kind in hun midden (Mattheüs 18:1-2) en waarschuwde hen om niet één van deze kleinen te verachten (Mattheüs 18:10). Dan volgt de gelijkenis. Een man heeft honderd schapen, en één is afgedwaald. Hij laat de negenennegentig achter, gaat de bergen op en zoekt het afgedwaalde. Als het gebeurt dat hij het vindt, verblijdt hij zich meer over dat ene dan over de negenennegentig die niet afgedwaald zijn (Mattheüs 18:12-13). Jezus besluit: "Alzo is de wil niet uws Vaders, Die in de hemelen is, dat een van deze kleinen verloren ga" (Mattheüs 18:14). In Mattheüs 18 gaat het dus om de zorg voor de kleinen onder de gelovigen; in Lukas om het ontvangen van zondaars. Het beeld is hetzelfde.

Hoe gaat Lukas 15 verder na het verloren schaap?

Lukas vertelt niet hoe de Farizeeën en de Schriftgeleerden reageerden. Jezus gaat verder met een derde gelijkenis: "Een zeker mens had twee zonen" (Lukas 15:11). Dat is de gelijkenis van de verloren zoon. Daar komt de vreugde opnieuw terug, en daar staat ook een oudste zoon die toornig wordt en niet naar binnen wil gaan (Lukas 15:28). De drie gelijkenissen horen bij elkaar en beantwoorden samen het gemopper van Lukas 15:2.

Schapen hoeden was in Israël gewoon werk. Herders brachten hun kudde naar open weidegrond en hielden er ook in de nacht de wacht bij, zoals de herders bij Bethlehem (Lukas 2:8). Met de woestijn in Lukas 15:4 is geen zandvlakte bedoeld, maar onbebouwd land waar de kudde graasde. Mattheüs spreekt van de bergen (Mattheüs 18:12). Honderd schapen is een flinke kudde. De tekst zegt niet of de herder hulp had of wie bij de negenennegentig bleef; dat valt buiten het beeld.

Een penning was een zilveren munt. Het Griekse woord in Lukas 15:8 is drachme, een munt die ongeveer even veel waard was als de denarie, het dagloon van een arbeider (vergelijk Mattheüs 20:2). Soms wordt gezegd dat de tien munten een bruidsschat of een hoofdsieraad waren. Dat is een latere uitleg; de tekst zegt het niet. De kaars uit de Statenvertaling was een olielampje. Veel huizen hadden weinig licht, zodat een munt op de vloer gemakkelijk zoek raakte.

Tollenaars inden tol en belasting voor de overheid, en velen rekenden meer dan zij moesten. Daarom stonden zij bekend als zondaars (vergelijk Lukas 3:12-13). De Farizeeën legden zich toe op een nauwkeurig leven naar de wet, en de Schriftgeleerden waren de leraars van de wet. Voor hen was samen eten met zondaars een teken van gemeenschap met hen, en dat vonden zij onverenigbaar met een heilig leven.

De gelijkenis laat in de eerste plaats zien wie God is. In Ezechiël 34 klaagt de HEERE de herders van Israël aan: "het verlorene zoekt gij niet" (Ezechiël 34:4). Daarop belooft Hij: "Het verlorene zal Ik zoeken, en het weggedrevene zal Ik wederbrengen" (Ezechiël 34:16). Wanneer Jezus tollenaars en zondaars ontvangt, doet Hij wat de HEERE beloofd had. Hij noemt Zichzelf de goede Herder Die Zijn leven stelt voor de schapen (Johannes 10:11). Bij Zacheüs zegt Hij het zonder beeld: "Want de Zoon des mensen is gekomen, om te zoeken en zalig te maken, dat verloren was" (Lukas 19:10).

De gelijkenis laat ook zien hoe God Zich verblijdt. De herder en de vrouw roepen anderen om mee te delen in hun vreugde. Zo is er blijdschap in de hemel en voor de engelen Gods over één zondaar die zich bekeert. Dat is het antwoord aan de Farizeeën: zij mopperden over wat in de hemel vreugde geeft.

Het schaap komt niet zelf terug en de penning kan niets doen. Het zoeken, vinden en dragen is het werk van de herder. Toch noemt Jezus het gevonden schaap een zondaar die zich bekeert. Beide zijn waar: bekering is een werkelijk omkeren van de mens, en het is de vrucht van Gods zoeken. Petrus schrijft aan gelovigen: "Want gij waart als dwalende schapen; maar gij zijt nu bekeerd tot den Herder en Opziener uwer zielen" (1 Petrus 2:25).

Wie zijn de negenennegentig rechtvaardigen die de bekering niet van node hebben? Daar lezen uitleggers verschillend. Velen horen er ironie in: Jezus spreekt over mensen die menen dat zij rechtvaardig zijn, zoals de Farizeeën die mopperden (vergelijk Lukas 18:9). Elders zegt Hij: "Ik ben niet gekomen om te roepen rechtvaardigen, maar zondaren tot bekering" (Lukas 5:32). Anderen zien in de negenennegentig vooral een deel van het beeld, zonder dat Jezus zegt dat zulke mensen werkelijk bestaan, want "Er is niemand rechtvaardig, ook niet een" (Romeinen 3:10). In beide lezingen staat wie meent geen bekering nodig te hebben, buiten de vreugde, zoals de oudste zoon in de derde gelijkenis.

Mattheüs voegt er een eigen accent aan toe. Daar is het de wil van de Vader dat niet één van de kleinen verloren gaat (Mattheüs 18:14). Gods zorg voor wie klein en zwak is in de gemeente, bepaalt hoe de discipelen met elkaar moeten omgaan.

De Heere zoekt wat verloren is, en Hij geeft het zoeken niet op voordat Hij vindt. Dat is de hoop voor ieder die weet dat hij afgedwaald is. Hij hoeft niet eerst de weg terug te vinden. Hij mag bidden zoals de dichter van Psalm 119: "Ik heb gedwaald als een verloren schaap; zoek Uw knecht" (Psalm 119:176).

In de hemel is er vreugde over één zondaar. Voor God is niemand een getal in een kudde van honderd. Daarom mogen ook wij niemand verachten, ook niet wie klein, zwak of ver weg is. Mattheüs plaatst de gelijkenis juist bij de zorg voor de kleinen (Mattheüs 18:10), en die zorg is een opdracht aan de hele gemeente.

Jezus vertelde deze gelijkenis aan mensen die mopperden. Wie in de kerk is opgegroeid, kan meer op hen lijken dan op het verloren schaap. Het is goed om voor God te vragen of wij ons verblijden wanneer Hij zondaars aanneemt, of dat wij buiten blijven staan zoals de oudste zoon. Wie zichzelf herkent in het gemopper, mag weten dat de goede Herder ook voor hem gekomen is.

De herder droeg het schaap op zijn schouders naar huis. Wie gevonden is, wordt niet halverwege losgelaten. Jezus zegt over Zijn schapen: "zij zullen niet verloren gaan in der eeuwigheid, en niemand zal dezelve uit Mijn hand rukken" (Johannes 10:28).