1
Abram jaagt de koningen na tot Dan
Abram achtervolgt met driehonderd en achttien mannen de koningen die Lot gevangen hebben genomen, tot Dan toe.
Dan in de Bijbel
Dan (Hebreeuws) betekent rechter of hij heeft gericht. De naam komt van de zoon van Jakob en Bilha; bij zijn geboorte zei Rachel: "God heeft mij gericht" (Genesis 30:6). De stad heette eerder Lais (Richteren 18:29), in Jozua 19:47 Lesem.
Dan was de noordelijkste stad van Israël, aan de voet van de Hermon bij een bron van de Jordaan. De stam Dan veroverde het oude Lais en gaf het zijn naam (Richteren 18:29). De uitdrukking van Dan tot Berseba betekent heel het land, en Jerobeam zette hier een gouden kalf neer.
Ook bekend als: Lais, Lajis, Lesem, Tel Dan
Ligging
Dan lag in het uiterste noorden van het land, aan de voet van de berg Hermon, aan de noordrand van de Hulavlakte. Bij de stad ontspringt een overvloedige bron die een van de hoofdbronnen van de Jordaan is. Richteren 18:28 zegt dat Lais lag "in het dal, dat bij Beth-Rechob is", ver van Sidon. Caesarea Filippi ligt enkele kilometers naar het oosten. Langs Dan liep een weg van Galilea naar Damascus.
Vandaag
Dan wordt algemeen gelijkgesteld met Tel Dan, in het Arabisch Tell el-Qadi (heuvel van de rechter), in het noorden van Israël, nu een natuurreservaat. Opgravingen legden er een stadspoort van leemsteen uit de bronstijd bloot, die in de volksmond de poort van Abraham heet, een poort uit de ijzertijd en een groot platform dat vaak wordt verbonden met het heiligdom van Jerobeam. Hier werd ook de Tel-Dan-stele gevonden.
Geschiedenis
De eerste keer dat de Bijbel Dan noemt, is bij Abram. Toen Lot gevangen was genomen, joeg Abram met driehonderd en achttien mannen de koningen na "tot Dan toe" (Genesis 14:14). De stad heette toen nog Lais; de schrijver gebruikt de latere, bekende naam.
De stam Dan kreeg een erfdeel in het westen, tussen Efraïm, Benjamin, Juda en de kust bij Jafo (Jozua 19:40-46), maar de Amorieten drongen de Danieten het gebergte in (Richteren 1:34). Daarom zocht een deel van de stam een nieuwe woonplaats. Vijf verspieders vonden in het noorden Lais, een stad waarvan het volk leefde "naar de wijze der Sidoniers, stil en zeker zijnde" (Richteren 18:7). Zeshonderd gewapende mannen trokken op, namen onderweg het gesneden beeld en de priester van Micha mee, overvielen de stad en verbrandden haar. Zij bouwden haar weer op en noemden haar Dan, naar hun stamvader (Richteren 18:27-29, Jozua 19:47). Daar richtten zij het beeld op, met Jonathan en zijn zonen als priesters, "tot den dag toe, dat het land gevankelijk is weggevoerd" (Richteren 18:30-31).
Vanaf de richtertijd gold Dan als de noordgrens van Israël. De uitdrukking "van Dan tot Ber-seba" staat voor het hele land: bij de vergadering te Mizpa (Richteren 20:1), bij de erkenning van Samuël als profeet (1 Samuël 3:20), bij het koningschap van David (2 Samuël 3:10), bij de volkstelling (2 Samuël 24:2) en bij de vrede onder Salomo (1 Koningen 4:25).
Na de scheuring van het rijk maakte Jerobeam twee gouden kalveren, om te voorkomen dat het volk naar Jeruzalem zou gaan. Hij zei: "zie uw goden, o Israel, die u uit Egypteland opgebracht hebben". Het ene zette hij te Bethel, het andere te Dan, "en deze zaak werd tot zonde" (1 Koningen 12:28-30). Hij stelde ook priesters aan die niet uit Levi waren (1 Koningen 12:31). Zelfs Jehu, die de Baälsdienst uitroeide, liet de kalveren te Bethel en Dan staan (2 Koningen 10:29).
Als grensstad werd Dan herhaaldelijk getroffen. Benhadad van Syrië sloeg in de dagen van Asa onder meer Ijon en Dan (1 Koningen 15:20). Toen Tiglath-Pilezer van Assyrië het noorden innam, zal ook Dan zijn getroffen, al noemt 2 Koningen 15:29 de stad niet bij name. De profeten bleven Dan noemen: Amos tegen wie zwoeren bij de god van Dan (Amos 8:14), Jeremia als plaats vanwaar het onheil uit het noorden zou komen (Jeremia 4:15, 8:16).
Op Tel Dan werd in 1993 en 1994 een Aramese inscriptie uit de negende eeuw voor Christus gevonden, de Tel-Dan-stele. Volgens de gangbare lezing noemt zij het huis van David; dat is een van de oudste vermeldingen van Davids koningshuis buiten de Bijbel.
Betekenis in de Bijbel
In de Bijbel is Dan in de eerste plaats een grens. Van Dan tot Berseba is het land dat God aan Abraham beloofd heeft, van noord tot zuid. Wanneer heel Israël Samuël erkent of in vrede woont onder Salomo, gebeurt dat van Dan tot Berseba. De naam van de stad staat zo voor de volle omvang van Gods gave.
Tegelijk is Dan de plaats van een eigengemaakte godsdienst. Al in de richtertijd stelt de stam Dan het gesneden beeld van Micha op, terwijl het huis Gods in Silo stond (Richteren 18:31). Jerobeam bouwt daarop voort met zijn gouden kalf. Zijn woorden lijken op die van Aäron bij de berg Sinaï (Exodus 32:4): de afgodendienst wordt gebracht als dienst aan de God van de uittocht. Daarom wordt het in de boeken van de Koningen telkens genoemd als de zonde waarmee Jerobeam Israël deed zondigen.
De profeten noemen Dan als teken van oordeel. Amos zegt van wie zweren bij de god van Dan: "zij zullen vallen, en niet weder opstaan" (Amos 8:14). Bij Jeremia klinkt het onheil uit het noorden het eerst van Dan af (Jeremia 4:15).
In de lijst van de stammen in Openbaring 7:5-8 ontbreekt Dan. De Bijbel zegt niet waarom. Sommige uitleggers verbinden het met de afgoderij van de stam; al in de vroege kerk zag Irenaeus er een verband met de antichrist. Dat blijft uitleg en geen zekerheid.
In het Nieuwe Testament speelt Dan zelf geen rol, maar vlak erbij, in de streek van Cesarea Filippi, belijdt Petrus: "Gij zijt de Christus, de Zoon des levenden Gods" (Mattheüs 16:16). In het noorden waar eens een gouden kalf stond, wordt de Zoon van God beleden.
Sleutelgebeurtenissen in Dan
2
De Danieten nemen Lais in
Zeshonderd Danieten overvallen het stille en zekere Lais, verbranden de stad, bouwen haar opnieuw en noemen haar Dan.
3
Een eigen heiligdom in Dan
De Danieten richten het gesneden beeld van Micha op, met Jonathan en zijn zonen als priesters, zolang het huis Gods te Silo is.
4
Jerobeam zet een gouden kalf in Dan
Jerobeam maakt twee gouden kalveren en zet er een te Bethel en een te Dan. Het volk gaat er heen, en de zaak wordt tot zonde.
5
Benhadad slaat Dan
Op verzoek van Asa valt Benhadad, koning van Syrië, het noorden van Israël binnen en slaat onder andere Ijon en Dan.
6
Jehu laat het kalf in Dan staan
Jehu roeit de Baälsdienst in Israël uit, maar laat de gouden kalveren te Bethel en te Dan staan en wijkt niet af van de zonden van Jerobeam.
7
Amos over de eed bij de god van Dan
Amos kondigt aan dat wie zweert bij de schuld van Samaria en bij de god van Dan, zal vallen en niet weer opstaan.
Theologische betekenis
Dan laat zien hoe dicht gave en ontrouw bij elkaar kunnen liggen. Het land dat God gaf, reikte tot Dan. Maar juist aan de rand van het land werd een godsdienst ingericht die de mens zelf had bedacht: een beeld, een eigen priesterschap, later een gouden kalf.
Jerobeam wilde de HEERE niet openlijk verloochenen. Hij gebruikte de woorden van de uittocht, maar gaf het volk een zichtbare god op een gemakkelijke plaats. De Schrift noemt dat zonder omwegen zonde (1 Koningen 12:30). Dat raakt aan het tweede gebod: God wil gediend worden zoals Hij Zelf in Zijn Woord heeft bevolen, niet in een vorm die mensen beter uitkomt. Een godsdienst die naar het gemak van de mens is ingericht, lijkt dichtbij, maar voert van God af.
Tegelijk reikt Gods genade verder dan de grens van de ontrouw. In het noorden van het land, waar ook Dan lag, belooft Jesaja het volk dat in duisternis wandelt een groot licht (Jesaja 9:1), en Mattheüs ziet dat vervuld in de prediking van Christus in Galilea (Mattheüs 4:15-16). In de omgeving van Dan, bij Cesarea Filippi, legt Petrus zijn belijdenis af. Zo wijst Dan, de stad van het gouden kalf, door de tegenstelling heen naar de enige ware dienst van God door Christus.
Belangrijke bijbelteksten
De volgende bijbelgedeelten helpen u om de rol van Dan in de Schrift beter te begrijpen.
Veelgestelde vragen over Dan
Waar lag de bijbelse stad Dan?
Dan lag in het uiterste noorden van Israël, aan de voet van de berg Hermon, bij een van de hoofdbronnen van de Jordaan. De stad lag in het dal bij Beth-Rechob, ver van Sidon (Richteren 18:28). De plaats wordt algemeen gelijkgesteld met Tel Dan, in het Arabisch Tell el-Qadi, nu een natuurreservaat in het noorden van Israël, dicht bij de grens met Libanon.
Wat betekent de naam Dan?
Dan betekent rechter of hij heeft gericht. De naam gaat terug op de zoon van Jakob en Bilha. Bij zijn geboorte zei Rachel: "God heeft mij gericht, en ook mijn stem verhoord", en daarom noemde zij hem Dan (Genesis 30:6). De stad kreeg de naam van haar veroveraars, de stam Dan, "naar den naam huns vaders" (Richteren 18:29). De Arabische naam Tell el-Qadi betekent heuvel van de rechter.
Is Dan de bron van de Jordaan?
Gedeeltelijk. De Jordaan ontstaat uit drie bronrivieren: de bron bij Tel Dan, de bron bij Caesarea Filippi (Banias) aan de voet van de Hermon, en de Hasbani, die uit Libanon komt. De bron bij Dan geeft het meeste water. In de Hulavlakte komen de drie stromen samen en vormen zij de Jordaan. Daarom lag Dan in een groen en waterrijk gebied, dat de verspieders "zeer goed" vonden (Richteren 18:9).
Hoe heette Dan vroeger?
De stad heette eerst Lais (Richteren 18:7, 18:29); Jozua 19:47 noemt haar Lesem. Het was een stad van een stil en onbezorgd volk, met een leefwijze zoals die van de Sidoniërs. Toen de Danieten haar hadden ingenomen en herbouwd, noemden zij haar Dan, naar hun stamvader. Daarom kan Genesis 14:14 al van Dan spreken: de schrijver gebruikt de naam die zijn lezers kenden.
Waarom koos Jerobeam juist Dan?
Jerobeam wilde niet dat zijn volk naar de tempel in Jeruzalem ging (1 Koningen 12:27). Hij zette een gouden kalf te Bethel, in het zuiden van zijn rijk, en een te Dan, aan de noordgrens (1 Koningen 12:29). Dan had bovendien al sinds de richtertijd een eigen heiligdom met een eigen priestergeslacht (Richteren 18:30-31). Zo kon het volk in het noorden dicht bij huis offeren. De Bijbel zegt: "deze zaak werd tot zonde" (1 Koningen 12:30).
Waar staat Dan in de Bijbel?
De stad komt voor in Genesis 14:14, Jozua 19:47 en Richteren 18 (de verovering van Lais). De uitdrukking van Dan tot Berseba staat in Richteren 20, 1 Samuël 3, 2 Samuël 3, 17 en 24 en 1 Koningen 4. Het gouden kalf staat in 1 Koningen 12 en 2 Koningen 10. Verder noemen 1 Koningen 15:20, Jeremia 4:15, Jeremia 8:16 en Amos 8:14 de stad.
Wat is de Tel-Dan-stele?
De Tel-Dan-stele is een stenen inscriptie in het Aramees uit de negende eeuw voor Christus, in 1993 en 1994 in brokstukken gevonden op Tel Dan. Een Aramese koning roemt daarin overwinningen op Israël. Volgens de gangbare lezing noemt de tekst het huis van David. Daarmee is het een van de oudste vermeldingen van het koningshuis van David buiten de Bijbel.
Waarom ontbreekt Dan in Openbaring 7?
In de lijst van de twaalf stammen in Openbaring 7:5-8 komt Dan niet voor; Levi en Jozef staan er wel. De Bijbel geeft geen reden. Sommige uitleggers verbinden het met de vroege afgoderij van de stam (Richteren 18) en het gouden kalf in Dan. In de vroege kerk legde Irenaeus een verband met de antichrist. Dat blijven verklaringen; de tekst zelf zwijgt erover.
Is Dan hetzelfde als Caesarea Filippi?
Nee. Caesarea Filippi, in de Statenvertaling Cesarea Filippi, lag enkele kilometers ten oosten van Dan, bij een andere bron van de Jordaan aan de voet van de Hermon. Daar vroeg de Heere Jezus Zijn discipelen wie zij zeiden dat Hij was (Mattheüs 16:13). Dan was de oude Israëlitische grensstad; Caesarea Filippi was een stad uit de tijd van Herodes en zijn zonen.
Bijbelverhalen in Dan
Gerelateerde plaatsen
Berseba
De bijbelse stad wordt gelijkgesteld met Tel Sheva (Tel Beër Sjeva), een heuvel enkele kilometers ten oosten van de moderne stad Beër Sjeva in het zuiden van Israël
Bethel
Bethel wordt meestal gelijkgesteld met het dorp Beitin op de Westelijke Jordaanoever, een paar kilometer ten noordoosten van Ramallah en el-Bireh
Berg Hermon
Dat dit de bijbelse Hermon is, staat vast
Caesarea Filippi
De identificatie is zeker: Caesarea Filippi is Banias, in het noorden van de Golanhoogten, nu een natuurreservaat met archeologische resten
Jordaan
De Jordaan stroomt nog en de identificatie is zeker
Galilea
Galilea is vandaag een regio in het noorden van Israël; de ligging is zeker
Bijbelse personen verbonden aan Dan
Bijbelhoofdstukken die zich in Dan afspelen
Leer meer over Dan met AI BijbelAssistent
Wilt u dieper ingaan op de geschiedenis, de bijbelteksten of de theologische betekenis van Dan? Onze AI-assistent helpt u verder.
Verdiep u verder
Alle bijbelse plaatsen
Terug naar het overzicht van bijbelse plaatsen.
Bijbelse personen
Ontdek wie er leefden in Dan.
Bijbelse tijdlijn
Plaats Dan in de bijbelse geschiedenis.
Lees de Bijbel
Lees de bijbelgedeelten over Dan.
Bijbeluitleg
Uitleg bij bijbelgedeelten over Dan.
Bijbel onderwerpen
Verken thema's die verbonden zijn met Dan.