Dan in de Bijbel

De eerste vermelding van Dan is feitelijk vooruitlopend op de latere naam: toen Abraham zijn neef Lot uit handen van de vier koningen bevrijdde, achtervolgde hij hen "tot Dan" (Genesis 14:14). Op dat moment heette de stad echter nog Lais, en pas veel later kreeg de plaats haar nieuwe naam. Bij de verdeling van het land kreeg de stam Dan aanvankelijk een erfdeel in het kustgebied ten westen van Juda en Benjamin, maar de Amorieten verdreven hen het bergland in en zij konden dat gebied niet behouden (Richteren 1:34). Daarom zocht een deel van de stam Dan een nieuwe woonplaats. In Richteren 18 wordt verteld hoe zeshonderd gewapende Danieten naar het noorden trokken, Lais innamen — "een rustig en argeloos volk" — en de stad naar hun stamvader herdoopten als Dan (Richteren 18:27-29). Helaas namen zij tegelijk een zelfgemaakt beeld mee, en richtten daar een eigen priesterdienst op die los stond van de tabernakel in Silo — een eerste voorbode van latere afgoderij in het noorden. Sinds de dagen van de richteren werd Dan gezien als de noordelijkste buitengrens van het land. De uitdrukking "van Dan tot Berseba" komt vele malen voor en omvat heel Israel: van de noordelijke grensstad Dan tot de zuidelijke grensstad Berseba (Richteren 20:1, 1 Samuel 3:20, 2 Samuel 3:10, 24:2, 1 Koningen 4:25). De grootste geestelijke wending in Dans geschiedenis kwam met Jerobeam, de eerste koning van het tienstammenrijk. Om te voorkomen dat zijn onderdanen naar Jeruzalem zouden reizen om te offeren, liet hij twee gouden kalveren maken en plaatste het ene in Bethel en het andere in Dan (1 Koningen 12:28-30). Hij verklaarde: "Zie, uw goden, Israel, die u uit het land Egypte opgevoerd hebben." Vanaf dat moment werd Dan de voornaamste cultusplaats van het noordelijke rijk, met een eigen altaar, priesters en feesten. De profeten zouden de afgodendienst in Dan herhaaldelijk aanklagen: "Zij die zweren bij de schuld van Samaria, en zeggen: Zo waarachtig als uw god leeft, Dan!" (Amos 8:14). Dan bleef een strategische grensstad. Benhadad, koning van Aram, nam de stad in tijdens zijn invallen (1 Koningen 15:20), en uiteindelijk werd het hele gebied door de Assyriers ingelijfd en ontvolkt (2 Koningen 15:29). Archeologische opgravingen te Tel Dan hebben niet alleen het grote cultuscentrum blootgelegd, maar ook de beroemde Tel-Dan-stele (negende eeuw v.Chr.) met een Aramese inscriptie waarin "het huis van David" wordt genoemd — een van de vroegste buitenbijbelse verwijzingen naar het Davidische koningshuis.

Dan laat zien dat grenzen in de Bijbel nooit neutraal zijn. De stad markeert tegelijk Gods gave — het land dat van Dan tot Berseba wordt omspannen — en de menselijke verleiding om Gods gave naar eigen inzicht in te vullen. Zolang Israel in Dan de HEERE had gediend volgens Zijn Woord, zou de stad een teken zijn geweest van Gods trouw tot in de uiterste hoek van het land. Maar Dan werd een schrijnend voorbeeld van hoe snel een volk, gezegend tot aan zijn grenzen, daar juist een eigen godsdienst opricht. De gouden kalveren van Jerobeam waren niet bedoeld als verloochening van de HEERE, maar als praktische oplossing voor een politiek probleem: houd het volk weg van Jeruzalem. Toch noemt de Schrift het ondubbelzinnig zonde — "de zonde van Jerobeam", die het huis van Israel steeds weer wordt verweten (2 Koningen 10:29, 17:21-23). Dan leert dat gemakzuchtige aanpassingen van Gods voorschriften altijd uitlopen op geestelijke schade, ook als ze verhuld worden met bijbels klinkende woorden. Tegelijk is Dan het bewijs dat Gods genade tot aan de randen reikt. Het is juist in dit noorden, dat ooit bekend stond om zijn kalveren, dat later "een groot licht" zou schijnen (Jesaja 9:1-2, Mattheus 4:15-16). Het evangelie herovert precies de gebieden waar de afgoderij ooit diep geworteld was. Zo wordt Dan een blijvende oproep: kies tussen een godsdienst naar eigen smaak en de levende God, tussen gouden kalveren en de Zoon van de levende God.