Wie niet werkt, zal niet eten: de uitspraak klinkt in debatten over uitkeringen, op verjaardagen en soms streng aan de keukentafel. Veel mensen vragen zich af of het echt een bijbeltekst is, of een volkswijsheid die er alleen bijbels uitziet. Het antwoord is dat het in de Bijbel staat, maar met een belangrijke toevoeging. Het kleine woord dat het spreekwoord weglaat, verandert de hele betekenis.
Staat wie niet werkt, zal niet eten in de Bijbel?
Ja. De uitspraak komt uit de tweede brief van Paulus aan de gemeente in Thessalonica. Hij herinnert de gemeente aan wat hij hun al gezegd had toen hij bij hen was: 'dat, zo iemand niet wil werken, hij ook niet ete' (2 Thessalonicenzen 3:10). Het Nederlandse spreekwoord laat één woord weg dat in de Bijbel veel gewicht heeft: wil. Paulus spreekt over wie niet wil werken.
Het vers staat in een gedeelte over gemeenteleden die ongeregeld wandelden (2 Thessalonicenzen 3:6-13). Paulus hoorde dat sommigen niets uitvoerden en zich met ijdele dingen bezighielden (2 Thessalonicenzen 3:11). Hij wees op zijn eigen voorbeeld: 'wij hebben geen brood bij iemand gegeten voor niet, maar in arbeid en moeite, nacht en dag werkende, opdat wij niet iemand van u zouden lastig zijn' (2 Thessalonicenzen 3:8). Hij had het recht gehad om door de gemeente onderhouden te worden, maar wilde een voorbeeld zijn (2 Thessalonicenzen 3:9). Het hele gedeelte over de ongeregelde wandel wordt besproken in de uitleg van 2 Thessalonicenzen 3.
Waarom schreef Paulus dit aan de Thessalonicenzen?
Paulus noemt de reden niet uitdrukkelijk. Wel is opvallend dat beide brieven aan deze gemeente veel over de wederkomst van Christus spreken. In hoofdstuk 2 waarschuwt Paulus dat zij zich niet in verwarring laten brengen, 'alsof de dag van Christus aanstaande ware' (2 Thessalonicenzen 2:2). Een gangbare uitleg verbindt die twee dingen: wie dacht dat de Heere elk moment kon komen, zag misschien weinig zin meer in gewoon werk. Dat is een verklaring, geen vaststaand feit. Over het einde van de wereld en wat de Bijbel daarover wel en niet zegt, leest u bij de vraag wanneer de wereld vergaat.
De kanttekeningen bij de Statenvertaling verklaren het nietsdoen als: bezig zijn met dingen zonder roeping en tegen de eigen roeping in. Paulus had de gemeente in zijn eerste brief al opgeroepen 'te werken met uw eigen handen, gelijk wij u bevolen hebben' (1 Thessalonicenzen 4:11). Wie Christus verwacht, heeft daarom alle reden om trouw te blijven in het dagelijks werk.
Geldt wie niet werkt, zal niet eten ook voor wie niet kan werken?
Nee. Het gaat om niet willen, niet om niet kunnen. De kanttekeningen zeggen het duidelijk: Paulus bedoelt wie gezondheid, kracht en gelegenheid heeft om te werken; anders is de gemeente verplicht ieder die gebrek heeft te verzorgen, zoveel als mogelijk is.
Dat past bij de hele Bijbel. In de eerste gemeente in Jeruzalem werd gedeeld: 'En aan een iegelijk werd uitgedeeld, naar dat elk van node had' (Handelingen 4:35). Paulus geeft Timotheüs regels voor de zorg voor weduwen (1 Timotheüs 5:3-8). En Spreuken zegt: 'Die den arme verdrukt, smaadt deszelfs Maker; maar die zich des nooddruftigen ontfermt, eert Hem' (Spreuken 14:31). Wie ziek is, oud, werkloos, uitgeput of om een andere reden niet kan werken, valt dus niet onder deze tekst. Meer over de zorg voor wie weinig heeft, vindt u op de pagina over armoede.
Ook voor wie wel kon werken en het niet deed, is de toon van Paulus niet hard. Hij vraagt de gemeente zo iemand te vermanen als een broeder, en niet als een vijand te behandelen (2 Thessalonicenzen 3:15).
Waarom is werk volgens de Bijbel een roeping?
Werk is in de Bijbel een opdracht die er al was voor de zondeval: 'Zo nam de HEERE God den mens, en zette hem in den hof van Eden, om dien te bouwen, en dien te bewaren' (Genesis 2:15). Door de zonde is het werk zwaar geworden, met moeite en zweet (Genesis 3:17-19), maar het blijft een roeping.
Werk dient ook de naaste. Paulus schrijft: 'Die gestolen heeft, stele niet meer, maar arbeide liever, werkende dat goed is met de handen, opdat hij hebbe mede te delen dengene, die nood heeft' (Efeze 4:28). Wie werkt, verdient zijn eigen brood en krijgt bovendien iets om te geven. Meer over werk als roeping leest u in het artikel over werk en roeping in de Bijbel. Of de spreuk bid en werk in de Bijbel staat, en welke teksten erbij horen, leest u bij het onderwerp werk.
Hoe wordt de uitspraak in het Nederlands gebruikt?
In het maatschappelijk debat wordt wie niet werkt, zal niet eten soms gebruikt als argument tegen uitkeringen of als oordeel over mensen die van een minimum leven. Dan wordt een woord uit een brief aan een gemeente gebruikt als politieke leus, en valt het woord wil weg. Paulus schreef aan gemeenteleden die konden werken en het niet wilden, binnen een gemeente die tegelijk voor haar zwakken zorgde. Het is geen tekst om op armen neer te kijken. Een vergelijkbare misvatting bespreekt de vraag of God helpt wie zichzelf helpt in de Bijbel staat.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus behandelt arbeid bij het achtste gebod. In Zondag 42 van de Heidelbergse Catechismus noemt vraag 110 ook alle gierigheid en onnutte verkwisting van Gods gaven een vorm van dieverij. Vraag 111 zegt wat God gebiedt: dat ik het nut van mijn naaste bevorder, met hem omga zoals ik zou willen dat men met mij omgaat, 'en getrouwelijk arbeide, opdat ik den nooddruftige helpen moge' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 42, vraag 111).
Daar komen de twee kanten van deze pagina samen. Wie kan werken, werkt trouw. En het doel van dat werk is het eigen brood en daarbij de hulp aan wie in nood is.
'En gij, broeders, vertraagt niet in goed te doen' (2 Thessalonicenzen 3:13)