Wie in een oude Statenbijbel bladert, ziet naast de bijbeltekst kleine aantekeningen in de marge. Ook in de bijbellezer van BijbelAssistent kunt u ze bij veel verzen openen. Wat zijn dat voor teksten, wie schreven ze, en hoeveel gewicht hebben ze? Hieronder leest u waar de kanttekeningen vandaan komen, welke soorten er zijn, hoe u ze leest en waarom ze waardevol zijn zonder dat ze op één lijn staan met de Schrift.
Wat is een kanttekening?
Een kanttekening is een aantekening in de kantlijn: de witte rand naast de tekst op een bladzijde. Wie bij het lezen iets in de marge schrijft, maakt een kanttekening. Het woord wordt ook figuurlijk gebruikt. Wie een kanttekening plaatst bij een plan of een uitspraak, maakt een opmerking die iets toevoegt of een voorbehoud maakt. Een kleine kanttekening is dan een kleine aanvulling of een bescheiden bezwaar.
Het meervoud is kanttekeningen, met dubbel t, omdat het woord bestaat uit kant en tekening; de spelling kantekeningen komt u ook tegen, maar die is niet juist. In de kerk heeft het woord een eigen, vaste betekenis gekregen. Met de kanttekeningen worden meestal de aantekeningen bedoeld die de vertalers van de Statenvertaling in de kantlijn van hun bijbel schreven. Over die kanttekeningen gaat het hieronder.
Wat zijn de kanttekeningen bij de Statenvertaling?
De kanttekeningen zijn korte aantekeningen die in de kantlijn van de Statenvertaling staan. De Synode van Dordrecht (1618-1619) besloot tot een nieuwe vertaling van de Bijbel uit de grondtalen; de Staten-Generaal gaven de opdracht, en in 1637 verscheen de vertaling die naar hen de Statenvertaling heet. Dezelfde vertalers schreven bij de tekst aantekeningen, die net als de vertaling door anderen werden nagelezen. Meer over de vertaling zelf leest u op de pagina over de Statenvertaling.
De gedachte erachter is oud. Toen Ezra de wet voorlas, lieten de Levieten het volk niet met losse woorden naar huis gaan: 'En zij lazen in het boek, in de wet Gods, duidelijk; en den zin verklarende, zo maakten zij, dat men het verstond in het lezen' (Nehemia 8:9). Lezen en verstaan horen bij elkaar. Zie ook de uitleg van Nehemia 8.
Wat staat er in de kanttekeningen?
Wie een aantal kanttekeningen naast elkaar legt, ziet steeds dezelfde soorten terugkomen. Vaak herkent u ze aan het eerste woord:
- Hebr. of Gr.: wat er letterlijk in de grondtekst staat. Bij het woord nachtgedierte in Jesaja 34:14 noteren de vertalers alleen dat er in het Hebreeuws Lilith staat.
- Of: een andere mogelijke vertaling. Bij de geweldigen in Genesis 6:4 staat als alternatief: machtigen.
- Dat is: een verklaring in eigen woorden van wat de tekst bedoelt.
- Zie: een verwijzing naar een andere bijbelplaats die hetzelfde woord of dezelfde zaak behandelt.
Soms is een kanttekening één woord, soms een kleine preek. Bij Hebreeën 10:5 leggen de vertalers uit waarom de apostel schrijft 'Gij hebt Mij het lichaam toebereid' (Hebreeën 10:5), terwijl in Psalm 40 staat dat God de oren doorboord heeft. De apostel volgt volgens de kanttekening de Griekse vertaling, omdat beide woorden dezelfde zaak uitdrukken: Christus geeft Zich gewillig over als dienstknecht van Zijn Vader.
Hoe leest u een Statenvertaling met kanttekeningen?
In gedrukte uitgaven met kanttekeningen staat bij een woord in de tekst een klein cijfer of letter, met de aantekening in de marge of onderaan. Zulke uitgaven worden nog steeds gedrukt, in de oude en in een aangepaste spelling.
Online is het eenvoudiger. Wie de Bijbel met kanttekeningen online wil lezen, kan terecht in de bijbellezer van BijbelAssistent. Daar staat bij de Statenvertaling een klein ⓘ naast elk vers waarbij een kanttekening hoort; het gaat om ruim 25.000 verzen. Tikt u erop, dan opent de aantekening. U zet de tekens aan of uit in de bijbellezer zelf of onder Instellingen › Lezen en weergave.
Een paar tips bij het lezen:
- Lees eerst het vers en het hoofdstuk, daarna pas de kanttekening.
- Let op het trefwoord vooraan: dat is het woord uit de tekst waarover de aantekening gaat.
- Volg de verwijzingen met Zie: zo legt de Schrift zichzelf uit.
Zo deed ook de kamerling uit Ethiopië het. Hij las de profeet Jesaja, en toen Filippus vroeg 'Verstaat gij ook, hetgeen gij leest?' (Handelingen 8:30), antwoordde hij eerlijk dat hij iemand nodig had die het hem uitlegde.
Hebben de kanttekeningen gezag?
De kanttekeningen zijn mensenwerk. Ze zijn zorgvuldig, eerbiedig en vaak verrassend scherp, maar ze zijn geen Gods Woord. Alleen van de Schrift zelf zegt Paulus: 'Al de Schrift is van God ingegeven, en is nuttig tot lering, tot wederlegging, tot verbetering, tot onderwijzing, die in de rechtvaardigheid is' (2 Timotheüs 3:16).
Dat merkt u ook aan de kanttekeningen zelf. Ze zijn eerlijk over wat niet zeker is: bij Deuteronomium 34 schrijven ze dat dit hoofdstuk over de dood van Mozes naar het gevoelen van de meesten door een ander man Gods is beschreven. En soms dragen ze de kleur van hun eeuw. Bij Gog in Ezechiël 38 noemen ze Antiochus en de vijanden van de kerk, en voegen eraan toe dat sommigen er de Turk in zien. Zo'n uitleg toetst u aan de Schrift, net als elke andere uitleg.
Hoe de grondtalen en de vertaling zich tot elkaar verhouden, leest u bij de vraag in welke taal de Bijbel geschreven is.
Waarom worden de kanttekeningen nog gelezen?
In reformatorische kring worden de kanttekeningen tot op vandaag bestudeerd, thuis en bij de voorbereiding van preken en bijbelkringen. Daar zijn goede redenen voor:
- Ze laten zien waarom de vertalers een woord zo vertaalden, en welke andere vertaling mogelijk was.
- Ze verbinden een tekst met andere teksten, zodat u de Bijbel leert lezen als één boek.
- Ze geven een uitleg die nauw aansluit bij de belijdenis van de kerk waarin de vertaling ontstond.
Wie de Statenvertaling leest, krijgt in de kanttekeningen dus een gids die de tekst van binnenuit kent. Het doel blijft wat de psalmdichter zegt: 'Uw woord is een lamp voor mijn voet, en een licht voor mijn pad' (Psalm 119:105). Een kanttekening is hooguit een hand die naar die lamp wijst.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt in artikel 7 dat de Heilige Schrift de wil van God volkomen bevat, en dat men geen geschriften van mensen, hoe heilig die mensen ook waren, gelijk mag stellen met de goddelijke Schriften. Ook besluiten van concilies of synodes niet. Dat geldt dus ook voor de kanttekeningen, al zijn ze geschreven in opdracht van een synode.
Artikel 3 belijdt dat God Zelf de profeten en apostelen geboden heeft Zijn woord op te schrijven. Daarom wordt de Schrift gelezen als Gods eigen spreken, en de kanttekening als het antwoord van mensen die dat spreken willen verstaan. In die volgorde helpen ze de lezer: eerst de tekst, dan de uitleg, en steeds terug naar de tekst.
'Het gras verdort, de bloem valt af; maar het Woord onzes Gods bestaat in der eeuwigheid' (Jesaja 40:8)