De Synode van Dordrecht (1618-1619)

Waarom de synode bijeenkwam

De Synode van Dordrecht was een nationale kerkvergadering van de gereformeerde kerken in de Republiek der Verenigde Nederlanden. Zij kwam bijeen van 13 november 1618 tot 29 mei 1619. Haar bekendste vrucht zijn de Dordtse Leerregels. Maar de synode deed meer. Zij stelde ook de tekst van de Nederlandse Geloofsbelijdenis opnieuw vast, keurde de Heidelbergse Catechismus goed en besloot tot een nieuwe Bijbelvertaling.

De aanleiding was een langdurige strijd over de verkiezing en de genade. De Leidse hoogleraar Jacobus Arminius had vragen gesteld bij de gangbare gereformeerde leer van de verkiezing. Na zijn dood legden zijn volgelingen hun gevoelen in 1610 vast in de Remonstrantie, een stuk met vijf artikelen. Daarom heetten zij remonstranten. Hun tegenstanders, de contra-remonstranten, zagen daarin een aantasting van de vrije genade van God.

De strijd verdeelde gemeenten, steden en gewesten. Ook de overheid raakte erbij betrokken. Landsadvocaat Johan van Oldenbarnevelt vond dat elk gewest zelf over de kerk moest beslissen en verzette zich tegen een nationale synode. Stadhouder Maurits koos in 1617 openlijk de kant van de contra-remonstranten. In november van dat jaar besloten de Staten-Generaal toch een nationale synode uit te schrijven.

Wie er in Dordrecht bijeen waren

De synode vergaderde in de Kloveniersdoelen, een gebouw van de schutterij in Dordrecht. Elke gewestelijke synode stuurde predikanten en ouderlingen. Ook de Waalse kerken waren vertegenwoordigd, en hoogleraren in de theologie hadden zitting. Onder hen was Franciscus Gomarus, de bekendste tegenstander van Arminius. Politieke commissarissen namens de Staten-Generaal woonden de zittingen bij en zagen toe op de orde. Voorzitter was Johannes Bogerman, predikant in Leeuwarden.

Wat deze synode bijzonder maakte, was de deelname van buitenlandse godgeleerden. Zij kwamen uit Groot-Brittannië en uit Duitse gebieden en steden: de Palts, Hessen, Bremen, Emden en de Wetterau. Ook kwamen zij uit Zwitserland en uit de stad van Calvijn. Ook uit Frankrijk waren afgevaardigden uitgenodigd, maar de Franse koning verbood hun de reis. Hun plaatsen bleven leeg. Met deze buitenlandse leden werd de uitspraak meer dan een Nederlandse zaak. Zij werd het oordeel van de gereformeerde kerken in breder verband.

De remonstranten voor de synode

De remonstranten hadden in de synode geen stem. Dertien van hun predikanten werden opgeroepen om te verschijnen, met Simon Episcopius, hoogleraar in Leiden, als woordvoerder. Zij stonden er als partij in een geschil, niet als rechters. Daar waren zij het vanaf het begin niet mee eens. Zij wilden als gelijken met de contra-remonstranten in gesprek gaan.

In december 1618 hield Episcopius een uitvoerige rede. Daarna ontstond strijd over de werkwijze. De remonstranten wilden zelf de volgorde bepalen en beginnen bij hun bezwaren tegen de leer van de verwerping. De synode hield vast aan haar eigen orde. Omdat zij daar niet aan wilden meewerken, stuurde Bogerman hen op 14 januari 1619 weg. Daarna beoordeelde de synode hun leer uit hun eigen geschriften.

De remonstranten hebben die gang van zaken als onrecht ervaren. De synode zag hun weigering als het afwijzen van haar wettig gezag. Wie het verloop eerlijk weergeeft, laat beide kanten aan het woord.

Wat de synode besloot

Elke delegatie, binnenlands en buitenlands, schreef een eigen oordeel over de vijf punten. Uit die oordelen stelde een commissie de leerregels op. Het derde en vierde hoofdstuk vormen samen één hoofdstuk. Elk hoofdstuk geeft eerst de rechte leer en daarna een verwerping van de dwalingen. Op 23 april 1619 ondertekenden alle leden de leerregels. Op 6 mei werden ze plechtig voorgelezen in de Grote Kerk van Dordrecht.

Over de remonstrantse predikanten oordeelde de synode dat zij hun ambt niet langer mochten bedienen. De overheid voerde dat oordeel uit. Wie bleef weigeren te zwijgen, moest het land verlaten. Op 13 mei 1619 werd Van Oldenbarnevelt in Den Haag onthoofd. Dat vonnis kwam niet van de synode, maar van een rechtbank die de Staten-Generaal hadden ingesteld.

De synode boog zich ook over de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Heidelbergse Catechismus. De remonstranten hadden om herziening van deze geschriften gevraagd. De synode verklaarde, met instemming van de buitenlandse leden, dat beide met Gods Woord overeenstemmen. De Nederlandse tekst van de geloofsbelijdenis werd daarna nauwkeurig overzien. Zo ontstonden de Drie Formulieren van Enigheid: de geloofsbelijdenis, de catechismus en de leerregels.

Na het vertrek van de buitenlandse leden volgden nog zittingen van alleen de Nederlandse afgevaardigden. Daarin stelde de synode een kerkorde vast, de Dordtse Kerkorde. Ook kwam er een formulier van ondertekening, waarmee predikanten verklaren dat zij met de leer van de kerk instemmen. Al in de eerste weken had de synode aangedrongen op trouw onderwijs in de catechismus, thuis, op school en in de kerk.

De opdracht tot de Statenvertaling

Al in november 1618 besloot de synode tot een nieuwe vertaling van de Bijbel uit de grondtalen, het Hebreeuws en het Grieks. De gangbare Nederlandse bijbels waren grotendeels uit andere vertalingen overgezet. De synode gaf regels mee. De vertaling moest de grondtekst getrouw volgen. Woorden die voor de duidelijkheid werden toegevoegd, moesten herkenbaar zijn. Uitleg kwam in kanttekeningen in de marge.

De apocriefe boeken zouden apart worden opgenomen, met een waarschuwing dat zij niet tot de Heilige Schrift behoren. Het werk kwam pas jaren later op gang. In 1637 verscheen de vertaling, goedgekeurd door de Staten-Generaal. Daaraan dankt zij haar naam: de Statenvertaling. Zij bleef eeuwenlang de Bijbel van de gereformeerde kerken in Nederland en wordt in veel gemeenten nog altijd gelezen.

Wat de synode voor de kerk betekende

De Synode van Dordrecht gaf de gereformeerde kerken in Nederland een gemeenschappelijke grondslag. De Drie Formulieren van Enigheid zijn nog altijd de belijdenis van veel kerken, in Nederland en daarbuiten. Ook buiten de Republiek kregen de leerregels gezag, omdat ze waren vastgesteld met instemming van afgevaardigden uit verschillende landen.

De synode wilde geen nieuwe leer maken. Zoals de apostelen en ouderlingen in Jeruzalem samenkwamen om een strijdvraag te onderzoeken, zo wilden de afgevaardigden de leer toetsen aan de Schrift. De Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt zelf in artikel 7 dat besluiten van kerkvergaderingen nooit gelijkstaan aan de Heilige Schrift. Het gezag van de leerregels rust dus niet op de vergadering zelf, maar op het Woord van God waaruit zij zijn afgeleid.

Voor de gemeente van nu is de synode meer dan een stuk geschiedenis. De leerregels die zij vaststelde, willen de troost bewaren dat de zaligheid van begin tot eind Gods werk is. Paulus vroeg Timotheüs het "voorbeeld der gezonde woorden" vast te houden. Dat geldt ook voor wie de belijdenis vandaag leest. Zij is geen bezit om mee te pronken, maar een schat om in geloof en liefde te bewaren.