Wie voor het eerst een dienst in een reformatorische kerk bijwoont, merkt het al snel: de gemeente zingt psalmen, vaak in de berijming van 1773 en op oude Geneefse melodieën, en verder bijna niets anders. Voor wie is opgegroeid met een liedboek of met opwekkingsliederen, roept dat vragen op. Hier leest u op welke bijbelteksten de psalmzang rust, hoe de gewoonte in de geschiedenis is ontstaan en waarom andere kerken ook gezangen zingen.
Waarom alleen psalmen zingen in de kerk?
Het belangrijkste argument van wie alleen psalmen zingt, is eenvoudig. De Psalmen zijn het enige boek van de Bijbel dat God als liedboek aan Zijn volk gaf. Ze zijn door de Heilige Geest ingegeven, net als de hele Schrift (2 Timotheüs 3:16), en ze zijn bedoeld om gezongen te worden. Telkens roepen ze daartoe op: 'Want God is een Koning der ganse aarde; psalmzingt met een onderwijzing' (Psalm 47:8). Voorstanders zeggen: wie psalmen zingt, neemt Gods eigen woorden in de mond. Een berijming is mensenwerk in dichtvorm, maar zij wil de psalm zo getrouw mogelijk weergeven.
Daarin ligt voor veel gemeenten een veilige grens. Een lied dat een mens dicht, kan mooi en waar zijn, en toch blijft het mensenwerk. Een psalm geeft de gemeente, zo zeggen zij, alleen wat de Geest heeft gegeven. Bovendien kennen de psalmen de hele breedte van het geloofsleven: klacht en schuldbelijdenis, verlangen en aanvechting, dank en lofprijzing. Wat de Bijbel breder zegt over zang en instrumenten, leest u bij muziek in de Bijbel.
Daar komt bij dat de Psalmen over Christus spreken. De Heere Jezus zei na Zijn opstanding dat alles vervuld moest worden wat van Hem geschreven is in de Wet van Mozes, de Profeten en de Psalmen (Lukas 24:44). Wie psalmen zingt, zingt dus ook van Hem.
Wat bedoelt Paulus met psalmen, lofzangen en geestelijke liederen?
Twee teksten uit de brieven van Paulus staan in deze vraag centraal. Aan de gemeente in Kolosse schrijft hij: 'Het woord van Christus wone rijkelijk in u, in alle wijsheid; leert en vermaant elkander, met psalmen en lofzangen, en geestelijke liederen' (Kolossenzen 3:16). In de brief aan Efeze staat bijna hetzelfde: 'Sprekende onder elkander met psalmen, en lofzangen, en geestelijke liederen, zingende en psalmende den Heere in uw hart' (Efeze 5:19).
Voorstanders van alleen psalmzang wijzen erop dat de Griekse vertaling van het Oude Testament, de Septuaginta, die de eerste christenen lazen, deze drie woorden ook in de opschriften van psalmen gebruikt. Paulus zou dan met drie namen het ene psalmboek bedoelen. Het woord geestelijk lezen zij als: door de Geest gegeven.
Anderen lezen de drie woorden als drie soorten liederen: de psalmen van David, en daarnaast lofzangen en liederen die de gemeente zelf maakte, zolang die het woord van Christus vertolkten. Zij wijzen erop dat het vers begint bij de inhoud, het woord van Christus. In de uitleg van Kolossenzen 3 leest u het verband waarin Paulus dit schrijft.
Zongen Jezus en de apostelen psalmen?
Na de instelling van het avondmaal lezen we: 'En als zij den lofzang gezongen hadden, gingen zij uit naar den Olijfberg' (Mattheüs 26:30). Welke lofzang dat was, zegt Mattheüs er niet bij. Volgens de Joodse overlevering, vastgelegd in de Misjna (traktaat Pesachim 10), zong men bij de paasmaaltijd het Hallel, de Psalmen 113 tot en met 118. Veel uitleggers nemen daarom aan dat de Heere Jezus met Zijn discipelen deze psalmen zong, kort voor Zijn lijden.
De brief aan de Hebreeën legt Christus zelfs woorden uit Psalm 22 in de mond: 'in het midden der Gemeente zal Ik U lofzingen' (Hebreeën 2:12). En Jakobus schrijft dat wie goedsmoeds is, psalmen mag zingen (Jakobus 5:13). Voor wie alleen psalmen zingt, is dat een sterke lijn: Christus en Zijn gemeente zingen samen de psalmen.
Hoe ontstond de psalmberijming van 1773?
De psalmzang van de reformatorische kerken gaat terug op Johannes Calvijn. In de Geneefse kerk liet hij de psalmen in het Frans berijmen, zodat de hele gemeente kon zingen en het zingen niet aan een koor bleef. In zijn voorwoord bij het Geneefse psalmboek (1543) schreef hij dat wij geen betere liederen kunnen vinden dan de psalmen van David, die de Heilige Geest aan David ingegeven heeft. Het Geneefse psalter, berijmd door de dichters Marot en Beza, met melodieën van onder anderen Louis Bourgeois, was in 1562 compleet. Calvijn nam er ook de Tien Geboden en de lofzang van Simeon in op.
Petrus Datheen vertaalde de Geneefse berijming in 1566 in het Nederlands. De Synode van Dordrecht (1618-1619) legde in artikel 69 van haar kerkorde vast dat in de kerken de 150 psalmen gezongen worden, met daarnaast een klein aantal andere liederen, zoals de Tien Geboden, het Onze Vader en de lofzangen van Maria, Zacharias en Simeon (Lukas 1:46-55, Lukas 1:68-79 en Lukas 2:29-32). Andere liederen moesten uit de kerken geweerd worden.
Ruim anderhalve eeuw later kwam er een nieuwe berijming, opgesteld door een commissie in opdracht van de Staten-Generaal: de psalmberijming van 1773. Vanaf 1775 werd zij in de kerken gezongen, op de Geneefse melodieën. Achter in de bundel staan de Enige Gezangen, met onder meer die lofzangen uit Lukas. In veel reformatorische gemeenten is dit tot vandaag het psalmboek. Meer over het psalmboek zelf leest u bij het aantal psalmen in de Bijbel.
Waar christenen verschillen
Wat vaststaat: alle christenen zingen de lof van God, en de psalmen horen daar in elke traditie bij. 'Zingt den HEERE een nieuw lied; zingt de HEERE, gij ganse aarde' (Psalm 96:1). Het verschil gaat over de vraag of de gemeente in de eredienst ook liederen zingt die niet zelf uit de Bijbel komen.
- Psalmen en enkele vaste gezangen. Veel reformatorische gemeenten zingen de psalmen, vaak in de berijming van 1773, met daarnaast de Enige Gezangen: vooral schriftberijmingen zoals de lofzangen uit Lukas, en enkele oude kerkliederen als de Twaalf Artikelen. Hun argument: in de eredienst hoort te klinken wat God in Zijn Woord gegeven heeft.
- Psalmen en gezangen. In de Nederlandse Hervormde Kerk kwamen in 1807 de Evangelische Gezangen in gebruik, later gevolgd door de Hervormde Bundel van 1938 en het Liedboek voor de Kerken (1973) met de Nieuwe Berijming van 1967. Wie zo zingt, wijst erop dat de gemeente ook de naam van Christus mag bezingen, zoals de verlosten in de hemel voor het Lam 'een nieuw lied' zingen (Openbaring 5:9).
- Vooral nieuwe liederen. Evangelische gemeenten en pinkstergemeenten zingen vooral hedendaagse liederen, met de psalmen als een van de bronnen.
De Evangelische Gezangen stuitten op verzet; bij de Afscheiding van 1834 was die bundel een van de bezwaren. Wie alleen psalmen zingt, vreest dat met nieuwe liederen ook nieuwe leer de kerk binnenkomt. Wie gezangen zingt, vindt dat de gemeente de vervulling in Christus ook met Zijn Naam mag bezingen. Beide kanten willen de Schrift volgen en God eren.
Een verschil in deze vraag maakt niemand tot ongelovige. Wie de psalmen zelf beter wil leren kennen, kan de bijbelstudie over de Psalmen gebruiken. Hoe uw eigen kerk hierin staat, kan uw predikant of kerkenraad u uitleggen.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Drie Formulieren van Enigheid schrijven geen liedboek voor. Wel geven ze het beginsel waar het gesprek om draait. De Heidelbergse Catechismus zegt bij het tweede gebod dat wij God niet 'op enige andere wijze vereren, dan Hij in Zijn Woord bevolen heeft' (Zondag 35 van de Heidelbergse Catechismus, vraag 96). De Heere Jezus zei dat wie God aanbidt, Hem moet aanbidden in geest en waarheid (Johannes 4:24).
Artikel 7 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat de Heilige Schrift volkomen is en de hele wijze van de dienst die God van ons vraagt, uitvoerig beschrijft. Artikel 32 zegt dat de kerk ordeningen mag maken, en wijst menselijke vondsten af die men invoert om God te dienen en waarmee men de consciënties bindt.
Voorstanders van alleen psalmzang lezen deze artikelen als een grens: wat in de eredienst gezongen wordt, moet God Zelf gegeven hebben. Anderen menen dat een lied dat de leer van de Schrift trouw verwoordt, binnen die grens blijft, net als een gebed of een preek in eigen woorden. De kerkorde van Dordrecht is zelf geen belijdenisgeschrift; artikel 69 laat zien hoe de gereformeerde kerken deze beginselen in hun tijd toepasten.
'Looft den HEERE, want onzen God te psalmzingen is goed, dewijl Hij liefelijk is' (Psalm 147:1)