De naam Lilith komt u tegen in romans, series, muziek en op websites over de geheime eerste vrouw van Adam. Het verhaal gaat dat God eerst Lilith schiep, dat zij Adam verliet, en dat daarna pas Eva kwam. Wie de Bijbel leest, vindt dat verhaal nergens. Hoe zit het dan? Hieronder leest u op welke ene plaats het Hebreeuwse woord lilith voorkomt, wat Genesis over de eerste vrouw zegt, waar de legende vandaan komt en hoe u ermee omgaat.
Staat Lilith in de Bijbel?
Nee, niet als persoon. Het Hebreeuwse woord lilith komt in het Oude Testament maar één keer voor, in Jesaja 34. Dat hoofdstuk beschrijft het oordeel over Edom: het land wordt een woestenij waar alleen nog wilde dieren wonen. In die opsomming staat: 'ook zal het nachtgedierte zich aldaar nederzetten, en het zal een rustplaats voor zich vinden' (Jesaja 34:14).
De Statenvertaling vertaalt het woord dus met nachtgedierte. De kanttekening bij dat woord noteert alleen dat er in het Hebreeuws Lilith staat, zonder er een verhaal aan te verbinden. Andere vertalingen kiezen voor een nachtdier, een uil of een spookachtig nachtwezen; enkele laten het woord als naam staan. Wat het precies voor dier of wezen is, is niet met zekerheid te zeggen. Duidelijk is wel waar het in de tekst over gaat: een verlaten plaats, waar geen mens meer woont. Meer over dit hoofdstuk leest u in de uitleg van Jesaja 34.
Van een vrouw van Adam is in Jesaja 34 geen sprake. Ook elders in de Bijbel niet.
Wie was Lilith dan?
Wie was Lilith? In de Bijbel is Lilith geen persoon, alleen een woord in Jesaja 34:14. De Lilith over wie verhalen de ronde doen, eerst een vrouwelijke nachtdemon en later de eerste vrouw van Adam, komt uit Joodse legenden van na de Bijbel. Wat de naam precies betekent, is onzeker. De Statenvertalers verbonden het woord met de nacht: zij vertaalden het met nachtgedierte.
Was Lilith de eerste vrouw van Adam?
De Bijbel kent één eerste vrouw van Adam, en zij was ook de eerste vrouw op aarde: Eva. Genesis 2 vertelt dat God zag dat het niet goed was dat de mens alleen was, en een hulp voor hem maakte. 'En de HEERE God bouwde de ribbe, die Hij van Adam genomen had, tot een vrouw, en Hij bracht haar tot Adam' (Genesis 2:22). Adam herkende in haar been van zijn benen en vlees van zijn vlees.
Na de zondeval geeft Adam haar de naam Heva: 'Voorts noemde Adam den naam zijner vrouw Heva, omdat zij een moeder aller levenden is' (Genesis 3:20). Daarmee is ook gezegd dat er geen andere stammoeder van de mensheid is. Het Nieuwe Testament volgt dezelfde lijn. Paulus schrijft kort en zakelijk: 'Want Adam is eerst gemaakt, daarna Eva' (1 Timotheüs 2:13). Over Eva leest u meer bij Eva, en over Adam bij Adam.
Waar komt het verhaal van Lilith vandaan?
Het verhaal is buiten de Bijbel gegroeid, in verschillende stappen:
- In oude Mesopotamische teksten komen boze nachtgeesten voor met een vergelijkbare naam. Of Jesaja daarop zinspeelt, is onder uitleggers een open vraag.
- In latere Joodse geschriften verschijnt Lilith als een vrouwelijke nachtgeest, een demon waar men bang voor was.
- Het verhaal over Lilith als eerste vrouw van Adam staat in een middeleeuws Joods geschrift, het zogenoemde Alfabet van Ben Sira. Daar weigert zij zich aan Adam te onderwerpen en vlucht zij weg.
Het is dus een legende van veel later dan de Bijbel. Paulus waarschuwde Titus al dat gelovigen zich niet moeten begeven 'tot Joodse fabelen, en geboden der mensen, die hen van de waarheid afkeren' (Titus 1:14). Dat is geen minachting voor de Joodse traditie, wel een duidelijke grens: wat buiten de Schrift om is verzonnen, heeft geen gezag over ons geloof.
Waarom dachten mensen dat er een vrouw vóór Eva was?
Achter de legende zit een vraag over Genesis 1 en 2. In Genesis 1 lezen we: 'En God schiep den mens naar Zijn beeld; naar het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij ze' (Genesis 1:27). In Genesis 2 wordt de schepping van de vrouw uitvoerig verteld. Sommigen lazen dat als twee verschillende scheppingen, met een eerste vrouw in Genesis 1 en Eva in Genesis 2.
Die lezing is niet nodig en ook niet juist. Genesis 1 geeft het grote overzicht van de zes dagen; Genesis 2 beschrijft de zesde dag van dichtbij en vertelt hoe God de man en de vrouw maakte. De Heere Jezus leest beide hoofdstukken als één geschiedenis: Hij citeert in één adem dat God hen man en vrouw gemaakt heeft en dat de man zijn vrouw zal aanhangen (Mattheüs 19:4-5). Zie ook de uitleg van Genesis 2. Of Adam en Eva werkelijk geleefd hebben, is een eigen vraag: zie waren Adam en Eva echte mensen.
Waar komt u Lilith vandaag tegen?
In de laatste eeuw is Lilith een populaire figuur geworden. In feministische kring is zij een symbool van een vrouw die zich niet laat onderdrukken; in fantasy, computerspellen en muziek is zij een duistere heldin of demon; in occulte kringen wordt zij soms vereerd. De naam wordt ook als meisjesnaam gegeven.
Wie zo'n verhaal tegenkomt, kan rustig blijven. De Bijbel spreekt helder over man en vrouw als gelijkwaardig geschapen naar Gods beeld (Genesis 1:27), en over de val als schuld van beiden (Genesis 3:6). Daarvoor is geen verzonnen eerste vrouw nodig. En waar Lilith als demon of godin vereerd wordt, geldt dat de gelovige daar niets mee te maken wil hebben: hij kent de Heere als de enige God.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Nederlandse Geloofsbelijdenis zegt in artikel 7 dat de Heilige Schrift de wil van God volkomen bevat en dat het verboden is iets aan Gods Woord toe te voegen of ervan af te doen. Geschriften van mensen, hoe oud of geliefd ook, mogen niet gelijkgesteld worden met de goddelijke Schriften. Een legende als die van Lilith staat dus buiten wat de kerk gelooft.
De Heidelbergse Catechismus vat samen wat Genesis zegt over de eerste mensen: God heeft de mens 'goed en naar Zijn evenbeeld geschapen, dat is, in ware gerechtigheid en heiligheid' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 3, vraag 6). Dat geldt voor Adam en Eva samen, als de man en de vrouw die God aan het begin maakte.
'Doe niet tot Zijn woorden, opdat Hij u niet bestraffe, en gij leugenachtig bevonden wordt' (Spreuken 30:6)