Eerste communie: wat is het en wat betekent het?

De eerste communie is de rooms-katholieke viering waarin een gedoopt kind voor het eerst de communie ontvangt: de hostie die in de mis wordt uitgereikt. Dat gebeurt meestal rond zeven jaar, in Vlaanderen doorgaans in het tweede leerjaar. De viering gaat terug op het laatste avondmaal, toen de Heere Jezus brood en wijn aan Zijn discipelen gaf en zei: “doet dat tot Mijn gedachtenis” (1 Korinthe 11:24).

Het woord communie komt van het Latijnse communio, gemeenschap. In de rooms-katholieke kerk is de communie het deel van de mis waarin de gelovigen het geconsacreerde brood ontvangen. Voor een kind is de eerste communie het moment waarop het voor het eerst aan die maaltijd deelneemt. In Vlaanderen is het een gezinsfeest waar de hele familie bij komt; in Nederland wordt de eerste communie ook gevierd, maar in kleinere aantallen. Een paar jaar later volgt in Vlaanderen vaak de plechtige communie en het vormsel.

De meeste kinderen doen hun eerste communie als zij zeven of acht jaar zijn. In Vlaanderen is dat doorgaans in het tweede leerjaar; in sommige parochies is het al in het eerste leerjaar. De inschrijving verloopt vaak via de school of de parochie, in het jaar ervoor. In Nederland begint de voorbereiding vaak in groep 4. De precieze leeftijd en de manier van inschrijven verschillen per parochie.

Die leeftijd is niet altijd zo geweest. In 1910 bepaalde paus Pius X in het decreet Quam singulari dat kinderen tot de communie kunnen komen zodra zij de “jaren des onderscheids” hebben bereikt, ongeveer bij zeven jaar. Daarvoor deden kinderen hun eerste communie meestal later, rond hun twaalfde. De plechtige communie rond twaalf jaar, die in Vlaanderen is blijven bestaan, herinnert nog aan die oudere praktijk; de pagina over de plechtige communie gaat daar verder op in.

Achter de leeftijdsgrens zit een vraag die ook reformatorische ouders kennen: wanneer begrijpt een kind genoeg om aan het avondmaal deel te nemen? De rooms-katholieke kerk legt de grens bij het moment waarop een kind goed en kwaad kan onderscheiden en gewoon brood van de communie. De reformatorische traditie legt haar later, bij de openbare belijdenis van het geloof. Verderop op deze pagina leest u waarom.

Het verloop verschilt per parochie, maar een aantal onderdelen komt bijna overal terug.

1. Voorbereiding. In de maanden ervoor volgen de kinderen catechese in de parochie of op school. Zij leren over Jezus, over het laatste avondmaal en over de mis. Er zijn meestal ouderavonden en een of meer gezinsvieringen. Volgens het kerkelijk recht hoort ook de eerste biecht bij de voorbereiding.
2. Intocht. Op de dag zelf komen de kinderen samen de kerk binnen, vaak in een witte albe of in witte feestkleding. De familie zit al in de kerk; peter en meter hebben vaak een plaats vooraan.
3. Woorddienst. Er worden bijbellezingen gehouden, soms door de kinderen zelf, en de priester houdt een korte preek die op de kinderen gericht is. Kinderen lezen vaak ook de voorbeden.
4. De communie. Na de consecratie komen de kinderen naar voren en ontvangen zij voor het eerst de hostie, op de hand of op de tong. Meestal ontvangen kinderen alleen het brood. Dit is het hart van de viering.
5. Zegen en feest. Na de zegen volgt vaak een groepsfoto. Daarna viert het gezin het feest thuis of in een zaal, met familie, cadeaus en kaartjes.

Voor veel gezinnen is de eerste communie zowel een geloofsmoment als een familietraditie. Ook in gezinnen die zelden naar de kerk gaan, doen kinderen vaak mee. Het is eerlijk om dat te benoemen: de motieven lopen uiteen, en dat geldt in elke kerkelijke traditie.

Alles wat rond de communie gebeurt, gaat terug op de avond voor de kruisiging, die christenen op Witte Donderdag gedenken. Tijdens het Pascha nam de Heere Jezus brood en wijn en gaf er een nieuwe betekenis aan. Mattheüs schrijft:

“En als zij aten, nam Jezus het brood, en gezegend hebbende, brak Hij het, en gaf het den discipelen, en zeide: Neemt, eet, dat is Mijn lichaam.”

“Want dat is Mijn bloed, het bloed des Nieuwen Testaments, hetwelk voor velen vergoten wordt, tot vergeving der zonden.”

Jezus keek daarbij ook vooruit: “dat Ik van nu aan niet zal drinken van de vrucht des wijnstoks, tot op dien dag, wanneer Ik met u dezelve nieuw zal drinken in het Koninkrijk Mijns Vaders” (Mattheüs 26:29). De apostel Paulus geeft de woorden van de instelling door aan de gemeente in Korinthe, met de opdracht om het te blijven doen:

“Desgelijks nam Hij ook den drinkbeker, na het eten des avondmaals, en zeide: Deze drinkbeker is het Nieuwe Testament in Mijn bloed. Doet dat, zo dikwijls als gij dien zult drinken, tot Mijn gedachtenis. Want zo dikwijls als gij dit brood zult eten, en dezen drinkbeker zult drinken, zo verkondigt den dood des Heeren, totdat Hij komt.”

Het woord gemeenschap komt ook in de Bijbel zelf voor: “Het brood, dat wij breken, is dat niet een gemeenschap des lichaams van Christus?” (1 Korinthe 10:16). Al vanaf het begin bleef de gemeente “volhardende in de leer der apostelen, en in de gemeenschap, en in de breking des broods, en in de gebeden” (Handelingen 2:42). Dezelfde Paulus waarschuwt ook dat deze maaltijd niet lichtvaardig gevierd mag worden: “Maar de mens beproeve zichzelven, en ete alzo van het brood, en drinke van den drinkbeker” (1 Korinthe 11:28). Over die zelfbeproeving verschillen de kerken in hoe zij die bij kinderen toepassen. Op dezelfde avond waste Jezus Zijn discipelen de voeten; lees ook het verhaal van de voetwassing.

Om de eerste communie goed te begrijpen, helpt het om te weten wat de rooms-katholieke kerk over de eucharistie leert. Het Tweede Vaticaans Concilie noemt de eucharistie “bron en hoogtepunt” van het christelijk leven. De kerk gelooft dat brood en wijn bij de consecratie door de priester werkelijk het lichaam en bloed van Christus worden, terwijl de uiterlijke gestalte van brood en wijn blijft. Die leer heet transsubstantiatie; het begrip werd al in de middeleeuwen gebruikt, en het Concilie van Trente heeft de leer in de zestiende eeuw tegenover de Reformatie vastgelegd.

Daarom spreekt de rooms-katholieke kerk van de werkelijke tegenwoordigheid van Christus in de hostie. Geconsacreerde hosties die overblijven, worden in het tabernakel bewaard, en gelovigen knielen of buigen ervoor. De mis wordt bovendien gezien als het tegenwoordig stellen van het ene offer van Christus aan het kruis. Wie de communie ontvangt, wordt volgens deze leer met Christus verenigd en in de genade gesterkt. Dat verklaart waarom de kerk de voorbereiding van kinderen zo belangrijk vindt, en waarom van hen gevraagd wordt dat zij het verschil tussen gewoon brood en de communie begrijpen.

Wie een rooms-katholiek familielid of klasgenoot heeft, begrijpt de eerste communie dus pas goed als hij ziet hoe groot deze maaltijd in het rooms-katholieke geloof is. Het is geen versiering van een familiefeest, maar in de ogen van de kerk een ontmoeting met Christus Zelf.

De kerken van de Reformatie delen met de rooms-katholieke kerk de overtuiging dat het avondmaal door Christus Zelf is ingesteld en dat Hij daarin Zijn gemeente voedt. Over de manier waarop verschillen zij wezenlijk. De Heidelbergse Catechismus stelt in Zondag 29 de vraag of brood en wijn het wezenlijke lichaam en bloed van Christus worden, en antwoordt:

“Neen; maar gelijk het water in den Doop niet in het bloed van Christus veranderd wordt, noch de afwassing der zonden zelve is, waar het slechts een goddelijk waarteken en verzekering van is; alzo wordt ook het brood in het Avondmaal niet het lichaam van Christus zelve, hoewel het naar den aard en de eigenschap der Sacramenten, het lichaam van Christus Jezus genaamd wordt.”

Brood en wijn zijn volgens de reformatorische belijdenis tekenen en zegels: zij bevestigen de belofte dat het lichaam van Christus “zo zekerlijk voor mij aan het kruis geofferd en gebroken” is als de gelovige het brood ziet breken (Heidelbergse Catechismus, vraag 75). Het offer van Christus wordt in het avondmaal niet herhaald of tegenwoordig gesteld; het is eens voor altijd volbracht. De Hebreeënbrief zegt: “Want met een offerande heeft Hij in eeuwigheid volmaakt degenen, die geheiligd worden” (Hebreeën 10:14). In Zondag 30 (vraag 80) zet de Catechismus het avondmaal en de mis daarom uitdrukkelijk en in scherpe bewoordingen tegenover elkaar. De kern is de overtuiging dat het ene offer van Christus volkomen genoeg is en niet tegenwoordig gesteld hoeft te worden.

Dat verklaart ook waarom reformatorische kinderen geen eerste communie doen. Zij worden als kind gedoopt, als teken dat Gods verbond ook hen geldt. Bij de doop beloven de ouders het kind in de leer van de kerk te onderwijzen; het doopformulier vraagt daar uitdrukkelijk naar. Het kind groeit op met de Bijbel, gaat naar catechisatie en komt pas aan het avondmaal nadat het in de gemeente openbaar belijdenis heeft gedaan. De Catechismus zegt in vraag 81 wie aan de tafel horen te komen:

“Die zichzelven vanwege hun zonden mishagen, en nochtans vertrouwen, dat deze hun om Christus wil vergeven zijn, en dat ook de overblijvende zwakheid met Zijn lijden en sterven bedekt is; die ook begeren hoe langer hoe meer hun geloof te sterken en hun leven te beteren.”

Het avondmaalsformulier werkt die zelfbeproeving uit in drie stukken: de kennis van de eigen zonde, het geloof in de verlossing door Christus en de oprechte wil om God dankbaar te leven. Dat vraagt een bewust geloof dat bij een kind van zeven nog niet verwacht wordt. Dat betekent niet dat kinderen buiten staan. Al bij het Pascha rekende God erop dat kinderen zouden vragen: “Wat hebt gij daar voor een dienst?” (Exodus 12:26), en de ouders moesten het hun uitleggen. Zo nemen reformatorische ouders hun kinderen mee naar de avondmaalsdienst, laten hen zien en horen en leggen thuis uit wat er gebeurt.

Misschien bent u reformatorisch of protestants en wordt u uitgenodigd voor de eerste communie van een neefje, een kleinkind of een klasgenoot van uw kind. Dat kan vragen oproepen: kunt u erbij zijn, en wat geeft of schrijft u?

Reformatorische christenen gaan hier verschillend mee om. Sommigen wonen de viering bij als teken van liefde voor het kind en de familie, zonder daarmee in te stemmen met wat er over de mis geleerd wordt. Anderen blijven bij de mis weg en komen wel naar het feest daarna. Wie de viering bijwoont, gaat zelf niet naar voren voor de communie; in de rooms-katholieke kerk is dat ook niet de bedoeling voor wie niet rooms-katholiek is. Het feest daarna is een gewoon familiefeest.

Als cadeau past iets wat blijft: een kinderbijbel, een bijbel met de naam van het kind erin, of een boek met bijbelverhalen. Op het kaartje past een korte wens met een bijbeltekst die over Christus Zelf gaat, zoals het woord van de Heere Jezus uit Johannes 6:35 dat Hij het Brood des levens is. Paulus schreef aan Timotheüs dat hij “van kinds af de heilige Schriften” kende, “die u wijs kunnen maken tot zaligheid, door het geloof, hetwelk in Christus Jezus is” (2 Timotheüs 3:15). Daarom past een kinderbijbel zo goed als cadeau. Meer teksten, wensen en voorbeelden voor een kaartje vindt u bij de bijbelteksten voor de eerste communie.