Wat is het vormsel? Betekenis, viering en bijbelse achtergrond

Het vormsel, in kerkelijke taal ook het heilig vormsel genoemd, is een van de zeven sacramenten van de Rooms-Katholieke Kerk. Samen met het doopsel en de eucharistie hoort het bij de drie zogenoemde initiatiesacramenten: de sacramenten waarmee iemand volledig wordt opgenomen in de kerkelijke gemeenschap. Wie gevormd wordt, ontvangt door handoplegging en zalving met heilig chrisma de gave van de Heilige Geest.

De Latijnse naam voor het vormsel is confirmatio: bevestiging of versterking. Dat woord vat de bedoeling samen. Bij het doopsel spraken ouders, peter en meter namens een kind dat nog niets kon zeggen. Bij het vormsel bevestigt de jongere die belofte zelf, en bidt de Kerk dat God hem of haar met Zijn Geest versterkt. Het is dus geen nieuw begin, maar een vervolg op wat bij de doopvont begonnen is.

Wie het vormsel ontvangt, heet vormeling. Wie het toedient, heet vormheer: de bisschop of een priester die hij daarvoor aanwijst. De vormeling kiest een vormpeter of vormmeter die hem of haar in het geloof begeleidt. Aan de viering gaat een periode van vormselcatechese vooraf, in de parochie en vaak samen met de ouders.

Wie vraagt wat het vormsel betekent, komt uit bij de Heilige Geest. Alles in de viering wijst daarheen: de handoplegging, de olie en de woorden. De Heilige Geest is in de christelijke belijdenis geen kracht of sfeer, maar God Zelf, Die in mensen wil wonen en werken.

De zeven gaven van de Geest

In de vormselcatechese wordt gesproken over de zeven gaven van de Heilige Geest: wijsheid, verstand, raad, sterkte, kennis, godsvrucht en ontzag voor God. De traditie leidt die reeks af van Jesaja 11:2-3, waar over de komende Messias staat: “En op Hem zal de Geest des HEEREN rusten, de Geest der wijsheid en des verstands, de Geest des raads en der sterkte, de Geest der kennis en der vreze des HEEREN.” (Jesaja 11:2) In de Statenvertaling staan daar zes benamingen; de oude Griekse en Latijnse vertalingen noemen in vers 2 en 3 ook de godsvrucht, en zo kwam de kerk tot zeven. Wat aan Christus is toegezegd, deelt Hij met wie bij Hem hoort.

De vrucht van de Geest

Naast de gaven spreekt de Bijbel over de vrucht van de Geest. Paulus schrijft: “Maar de vrucht des Geestes is liefde, blijdschap, vrede, lankmoedigheid, goedertierenheid, goedheid, geloof, zachtmoedigheid, matigheid.” (Galaten 5:22-23) Een vrucht groeit langzaam, aan een boom die geworteld staat. Het werk van de Geest blijkt niet uit een gevoel op één dag, maar uit wat over jaren zichtbaar wordt in iemands leven.

Verzegeld en gezonden

De woorden bij de zalving, “Ontvang het zegel van de Heilige Geest, de gave Gods”, grijpen terug op het beeld van de verzegeling bij Paulus: “in Welken gij ook, nadat gij geloofd hebt, zijt verzegeld geworden met den Heiligen Geest der belofte” (Efeze 1:13). Een zegel is in de Bijbel een teken van eigendom en bescherming: dit hoort bij Mij. Tegelijk is de Geest nooit alleen voor de gelovige zelf. De Heere Jezus zegt: “Maar gij zult ontvangen de kracht des Heiligen Geestes, Die over u komen zal; en gij zult Mijn getuigen zijn” (Handelingen 1:8). Wie de Geest ontvangt, wordt ook ergens toe gezonden.

In Vlaanderen worden kinderen meestal gevormd in het zesde leerjaar, dus rond elf of twaalf jaar. Dat is hetzelfde schooljaar als de plechtige communie. De parochies noemen dat zelf de gebruikelijke leeftijd, maar het vormsel is niet strikt aan een leeftijd gebonden: sommige parochies laten onder voorwaarden ook kinderen uit het vijfde leerjaar toe, en wie op dat moment niet gevormd wordt, kan dat later nog. De inschrijving gebeurt vaak al in het vijfde leerjaar, waarna de vormselcatechese ongeveer een schooljaar duurt.

In Nederland verschilt het per bisdom en per parochie. Vaak gebeurt het ook rond het einde van de basisschool, maar er zijn parochies die een andere leeftijd aanhouden. Wie als volwassene gevormd wil worden, kan dat ook; daarvoor bestaat een aparte voorbereiding.

De precieze regels, data en inschrijvingstermijnen bepaalt elke parochie of federatie zelf. Wie een kind wil laten vormen, doet er goed aan dat tijdig bij de eigen parochie na te vragen.

Het woord "vormsel" komt in de Bijbel niet voor, en de Bijbel beschrijft ook geen vormselviering. De gedeelten waarop de rooms-katholieke traditie zich beroept, gaan over de gave van de Heilige Geest en over handoplegging. Die gedeelten zijn voor christenen van alle tradities herkenbaar, ook al lezen zij ze verschillend.

Handelingen 8:14-17: handoplegging in Samaria

Dit is de tekst die het vaakst wordt genoemd. In Samaria waren mensen tot geloof gekomen en gedoopt. De apostelen in Jeruzalem sturen Petrus en Johannes, die voor hen bidden en hun de handen opleggen:

“Als nu de apostelen, die te Jeruzalem waren, hoorden, dat Samaria het Woord Gods aangenomen had, zonden zij tot hen Petrus en Johannes; Dewelken, afgekomen zijnde, baden voor hen, dat zij den Heiligen Geest ontvangen mochten. (Want Hij was nog op niemand van hen gevallen, maar zij waren alleenlijk gedoopt in den Naam van den Heere Jezus.) Toen legden zij de handen op hen, en zij ontvingen den Heiligen Geest.”

De rooms-katholieke traditie ziet hierin het patroon van doopsel en vormsel: eerst de doop, daarna de Geest door handoplegging. In de reformatorische uitleg wordt dit gedeelte doorgaans gelezen als een bijzonder moment in de geschiedenis van de vroege kerk: het Evangelie bereikt voor het eerst de Samaritanen, en door de komst van de apostelen wordt zichtbaar dat zij bij dezelfde ene gemeente horen. Dat gebeurt in Handelingen niet steeds op dezelfde manier. In Handelingen 10 valt de Geest op Cornelius en de zijnen nog vóór de doop, zonder handoplegging. Iets wat lijkt op Samaria gebeurt wel in Efeze: “En als Paulus hun de handen opgelegd had, kwam de Heilige Geest op hen” (Handelingen 19:6).

Handelingen 2: Pinksteren

Alles begint bij Pinksteren. Vijftig dagen na Pasen worden de discipelen vervuld met de Heilige Geest: “En zij werden allen vervuld met den Heiligen Geest, en begonnen te spreken met andere talen” (Handelingen 2:4). Petrus, die kort daarvoor nog ontkende de Heere Jezus te kennen, houdt die dag een preek, en ongeveer drieduizend zielen worden toegevoegd. De Geest maakt van bange volgelingen vrijmoedige getuigen. Lees meer over deze dag op de pagina over Pinksteren.

Handoplegging als bijbels gebaar

Handoplegging is in de Schrift een oud en breed gebaar. Jakob legt zijn kleinzoons de handen op om hen te zegenen (Genesis 48:14). Mozes legt Jozua de handen op om hem in zijn ambt te stellen (Numeri 27:18-23). De Heere Jezus zegent de kinderen: “En Hij omving ze met Zijn armen, en de handen op hen gelegd hebbende, zegende Hij dezelve.” (Markus 10:16) De vroege kerk stelt er dienaren mee aan (Handelingen 6:6; 1 Timotheüs 4:14). Steeds gaat het om zegen, aanstelling en gebed.

Zalving met olie

In het Oude Testament werden koningen, priesters en profeten gezalfd als teken dat God hen apart zette. Bij de zalving van David staat: “En de Geest des HEEREN werd vaardig over David van dien dag af en voortaan.” (1 Samuël 16:13) Het woord "Christus" betekent "Gezalfde". Voor protestanten is olie geen sacramenteel teken, maar het beeld erachter wordt gedeeld: wie in Christus gelooft, deelt in Zijn zalving door de Geest.

BijbelAssistent schrijft vanuit de reformatorische traditie. Daarin is het vormsel geen sacrament. Een sacrament is een zichtbaar teken en zegel dat Christus Zelf heeft ingesteld bij Zijn belofte. Op de vraag hoeveel sacramenten Christus in het Nieuwe Testament heeft ingesteld, antwoordt de Heidelbergse Catechismus kort: “Twee: De Heilige Doop en het Heilige Avondmaal.” (Heidelbergse Catechismus, vraag 68) Voor het vormsel ontbreekt zo'n instelling door de Heere Jezus.

Er is ook een inhoudelijke reden. In de reformatorische uitleg werkt de Heilige Geest het geloof door het Woord en sterkt Hij het door de twee sacramenten. De Heidelbergse Catechismus zegt dat de Geest het geloof “in onze harten werkt door de verkondiging des Heiligen Evangelies, en het sterkt door het gebruik der Sacramenten.” (Heidelbergse Catechismus, vraag 65) De doop heeft daarbij geen aanvulling nodig van een tweede ritueel. Paulus schrijft dat de gelovigen verzegeld zijn “nadat gij geloofd hebt” (Efeze 1:13). Handelingen 8 wordt daarom niet gelezen als een vast patroon voor alle tijden, maar als een bijzonder moment in de geschiedenis van de vroege kerk.

Dat is een echt verschil, en het helpt niemand om het weg te poetsen. Tegelijk is de herkenning groot waar het gaat om wat er beleden wordt. De Heidelbergse Catechismus, Zondag 20 zegt van de Heilige Geest “dat Hij ook mij gegeven is, opdat Hij mij door een waar geloof Christus en al Zijn weldaden deelachtig make, mij trooste en eeuwiglijk bij mij blijve.” (Heidelbergse Catechismus, vraag 53) Wie als protestantse ouder, grootouder of ander familielid bij een vormsel aanwezig is, kan om dat werk van de Geest van harte meebidden, ook als hij de viering zelf anders ziet.

Het protestantse moment dat het meest op het vormsel lijkt, is het doen van openbare geloofsbelijdenis. Ook daar spreekt iemand die als kind gedoopt is, nu zelf het geloof uit voor de gemeente. Ook daar gaat een periode van catechisatie aan vooraf, en ook daar wordt de doop opnieuw ter sprake gebracht. In veel gemeenten is er gebed en een zegen, soms met handoplegging. Wat belijdenis doen inhoudt en hoe het gaat, leest u op de pagina belijdenis doen.

De catechese in de parochie doet veel, maar wat een kind thuis meemaakt, weegt zwaarder. Vijf eenvoudige manieren om de maanden voor het vormsel meer te laten zijn dan een feestvoorbereiding: