De waarzegster van Endor in de Bijbel
Ba’alat ov (בַּעֲלַת־אוֹב, Hebreeuws) - “Vrouw met een waarzeggende geest”
Wie was de waarzegster van Endor?
De waarzegster van Endor is de naamloze vrouw "die een waarzeggenden geest" had en die Saul in de nacht voor zijn laatste slag raadpleegde (1 Samuël 28:7). Saul vroeg haar Samuël te laten opkomen en hoorde zijn oordeel. In de volksmond heet zij de heks van Endor.
De waarzegster van Endor staat in één hoofdstuk van de Bijbel: 1 Samuël 28:3-25. Daarna komt zij nog indirect terug in 1 Kronieken 10:13, waar staat dat Saul stierf "omdat hij de waarzegster gevraagd had". De Statenvertaling noemt haar "een vrouw, die een waarzeggenden geest heeft" (1 Samuël 28:7). Haar naam, leeftijd en familie zijn onbekend. In het Nederlands en het Engels spreekt men vaak van de heks van Endor; dat woord staat niet in de Statenvertaling. De kanttekeningen noemen haar een toveres. Het verhaal begint met twee mededelingen: Samuël was gestorven en begraven te Rama, en "Saul had uit het land weggedaan de waarzeggers en duivelskunstenaars" (1 Samuël 28:3). Toen de Filistijnen hun leger verzamelden, beefde het hart van Saul. Hij vroeg de HEERE, "maar de HEERE antwoordde hem niet; noch door dromen, noch door de urim, noch door de profeten" (1 Samuël 28:6). Daarop liet hij een vrouw met een waarzeggende geest zoeken. Zijn knechten wisten er een te Endor. Saul trok andere kleren aan en ging met twee mannen in de nacht naar haar toe. De vrouw was op haar hoede: zij wist dat Saul zulke mensen had uitgeroeid. Pas toen Saul bij de HEERE zwoer dat haar niets zou overkomen, vroeg zij wie zij moest laten opkomen. "Doe mij Samuel opkomen," zei Saul. Toen de vrouw Samuël zag, riep zij luid en herkende zij de koning. Zij beschreef "een oud man", "met een mantel bekleed" (1 Samuël 28:14), en Saul boog zich ter aarde. Wat Saul hoorde, was geen uitweg maar een oordeel: het koninkrijk was aan David gegeven, Israël zou in de hand van de Filistijnen vallen, en "morgen zult gij en uw zonen bij mij zijn" (1 Samuël 28:19). Saul viel uitgeput neer. De vrouw liet hem ten slotte eten, en nog in dezelfde nacht ging hij weg. Waarom Saul haar raadpleegde, komt uitgebreider aan de orde bij Saul.
Historische context
Het verhaal speelt aan het einde van de regering van Saul, rond 1010 v.Chr. Dat jaartal is een gangbare schatting; de Bijbel geeft geen datum. Samuël was kort tevoren gestorven (1 Samuël 25:1), David verbleef als vluchteling bij Achis, de Filistijnse koning van Gath (1 Samuël 28:1-2), en de Filistijnen trokken op voor een grote veldslag. De legers lagen in de vlakte van Jizreël. De Filistijnen legerden zich te Sunem, Saul met Israël op het gebergte Gilboa (1 Samuël 28:4). Endor, in Jozua 17:11 gespeld als En-Dor, was een plaats die aan de stam Manasse was toegewezen; Psalm 83:11 noemt de plaats ook bij de overwinning op Sisera en Jabin. Volgens de gangbare ligging lag Endor ten noorden van Sunem. Als dat klopt, moest Saul in de nacht langs het Filistijnse kamp om er te komen. De Bijbel beschrijft de route niet. De wet van Mozes verbood alle vormen van waarzeggerij en dodenbezwering. Deuteronomium 18:10-11 noemt onder meer wie "een waarzeggenden geest vraagt" en wie "de doden vraagt", en zegt: "al wie zulks doet, is den HEERE een gruwel" (Deuteronomium 18:12). Leviticus 19:31 en 20:6 verbieden Israël zich tot waarzeggers te keren, en Leviticus 20:27 stelt op het hebben van een waarzeggende geest de doodstraf. Daarom vreesde de vrouw voor haar leven (1 Samuël 28:9) en zei zij later: "ik heb mijn ziel in mijn hand gesteld" (1 Samuël 28:21). Het Hebreeuwse woord achter waarzeggende geest is ov. Het duidt de geest aan die geraadpleegd werd en ook de persoon die zo'n geest raadpleegde. De kanttekening bij Leviticus 19:31 legt uit dat zulke waarzeggers deze naam eigenlijk niet waard zijn, omdat zij vaak valsheid antwoorden en de waarheid alleen spreken om te bedriegen. Saul had dit verbod zelf uitgevoerd, waarschijnlijk in de tijd dat Samuël nog leefde. Eeuwen later ging koning Manasse de andere kant op: "hij stelde waarzeggers en duivelskunstenaren" (2 Koningen 21:6). Josia deed ze weer weg (2 Koningen 23:24). Na de nacht in Endor volgde de slag op Gilboa. Jonathan, Abinadab en Malchisua vielen, en Saul viel in zijn eigen zwaard (1 Samuël 31:2-4). De kroniekschrijver geeft de geestelijke verklaring: Saul stierf in zijn overtreding, "en ook omdat hij de waarzegster gevraagd had, haar zoekende, En den HEERE niet gezocht had" (1 Kronieken 10:13-14).
Karaktereigenschappen
+Positieve eigenschappen
- Bedachtzaam: zij wist dat zij haar leven waagde (1 Samuël 28:9; 1 Samuël 28:21)
- Bewogen met de uitgeputte koning: zij drong aan dat hij at (1 Samuël 28:21-22)
- Gastvrij: zij slachtte haar gemeste kalf voor Saul en zijn knechten (1 Samuël 28:24)
−Zwakke kanten
- Beoefende wat de wet een gruwel noemt, het vragen van een waarzeggende geest (Deuteronomium 18:11-12)
- Liet zich door een eed bij de HEERE geruststellen om haar verboden kunst voor de koning te doen (1 Samuël 28:10-11)
Theologische betekenis
De Schrift oordeelt helder over wat in Endor gebeurde. De wet noemt het vragen van een waarzeggende geest en het vragen van de doden een gruwel (Deuteronomium 18:11-12). Jesaja zegt: "zal men voor de levenden de doden vragen?" (Jesaja 8:19). En de kroniekschrijver rekent het Saul aan dat hij de waarzegster zocht "En den HEERE niet gezocht had" (1 Kronieken 10:14). Wat er ook verscheen, de weg van Saul was verboden. Daarnaast is er de vraag die veel lezers stellen: verscheen Samuël werkelijk? De uitleggers geven twee hoofdantwoorden. Het eerste is dat het niet Samuël was. Dit is de uitleg van de kanttekeningen. Bij 1 Samuël 28:12 staat dat het een boze geest was in de gedaante van Samuël, door de duivelskunst van de vrouw opgeroepen. Bij vers 14 merken zij op dat Saul zelf niets zag. Bij vers 15 staat dat het niet in de macht van de duivel of de toveres lag om de ware Samuël op te wekken, maar dat God de duivel soms zulke werkingen toelaat. Wat de verschijning zei, kon de duivel volgens hen raden (bij vers 19) of overnemen van wat God eerder door de ware Samuël had gesproken (bij vers 17, met 1 Samuël 15:28). De kanttekeningen wijzen daarom ook de apocriefe Wijsheid van Jezus Sirach af, die zegt dat Samuël na zijn dood geprofeteerd heeft (Sirach 46). Voor deze uitleg pleit dat God Saul niet meer wilde antwoorden, en dat de satan zich kan voordoen als een engel des lichts (2 Korinthe 11:14). Het tweede antwoord is dat God Samuël werkelijk liet verschijnen, niet door de kunst van de vrouw maar buiten haar om. Uitleggers die dit menen, wijzen erop dat de vrouw zelf luid schreeuwde, alsof zij iets zag wat zij niet verwachtte, dat de tekst steeds zegt "Samuel zeide" (de kanttekeningen antwoorden dat de Schrift daar spreekt naar wat het scheen), en dat de woorden uitkwamen tot in de dag: "morgen zult gij en uw zonen bij mij zijn" (1 Samuël 28:19). Beide uitleggingen houden vast dat dodenbezwering verboden is en dat geen mens de doden kan oproepen. Het verschil is of God hier zelf ingreep of de duivel toeliet. Het Nieuwe Testament bevestigt de lijn. Abraham zegt in de gelijkenis van de rijke man dat wie Mozes en de profeten niet hoort, zich ook niet laat gezeggen als er iemand uit de doden opstond (Lukas 16:31). Paulus bevrijdt in Filippi "een zekere dienstmaagd, hebbende een waarzeggenden geest" (Handelingen 16:16), in de Statenvertaling dezelfde woorden als in Endor.
Naamsbetekenis
Oorspronkelijke naam
Ba’alat ov (בַּעֲלַת־אוֹב, Hebreeuws)
Betekenis
Vrouw met een waarzeggende geest
Sleutelmomenten
Saul weert de waarzeggers
De schrijver meldt eerst dat Samuël gestorven en te Rama begraven is, en dat Saul de waarzeggers en duivelskunstenaars uit het land had weggedaan. Zo is meteen duidelijk wat Saul straks zelf overtreedt.
1 Samuël 28:3
De HEERE antwoordt Saul niet
De Filistijnen legeren zich te Sunem, Saul op Gilboa. Saul vreest en vraagt de HEERE, maar krijgt geen antwoord, niet door dromen, niet door de urim en niet door de profeten.
1 Samuël 28:5-6
Een vrouw te Endor
Saul beveelt zijn knechten een vrouw met een waarzeggende geest te zoeken. Zij weten er een te Endor.
1 Samuël 28:7
Verkleed en bij nacht
Saul trekt andere kleren aan en gaat met twee mannen in de nacht naar de vrouw. Zij wantrouwt de bezoekers, en Saul zweert haar bij de HEERE dat haar geen straf zal treffen.
1 Samuël 28:8-10
Een oud man met een mantel
Saul vraagt naar Samuël. Als de vrouw hem ziet, roept zij luid en herkent zij de koning. Zij zegt goden uit de aarde te zien opkomen en beschrijft een oude man met een mantel. Saul buigt zich ter aarde.
1 Samuël 28:11-14
Het oordeel over Saul
Saul hoort dat de HEERE van hem geweken is, dat het koninkrijk aan David gegeven is om zijn ongehoorzaamheid tegenover Amalek, en dat hij morgen met zijn zonen bij de doden zal zijn.
1 Samuël 28:15-19
Een maaltijd in de nacht
Saul valt krachteloos ter aarde. De vrouw en zijn knechten dringen aan dat hij eet. Zij slacht een gemest kalf, bakt ongezuurde koeken, en nog in die nacht vertrekken Saul en zijn mannen.
1 Samuël 28:20-25
De verklaring van Sauls dood
De kroniekschrijver noemt twee redenen voor Sauls dood: zijn ongehoorzaamheid aan het woord des HEEREN en het vragen van de waarzegster in plaats van de HEERE.
1 Kronieken 10:13-14
Belangrijke bijbelteksten
De volgende bijbelgedeelten zijn van belang om het leven en de rol van de waarzegster van Endor beter te begrijpen.
1 Samuël 28:3
“Samuel nu was gestorven, en gans Israel had rouw over hem bedreven; en zij hadden hem begraven te Rama, te weten in zijn stad. En Saul had uit het land weggedaan de waarzeggers en duivelskunstenaars.”
De opening van het verhaal. Saul had het verbod van de wet zelf uitgevoerd, en de raadsman die hij miste was gestorven.
1 Samuël 28:7
“Toen zeide Saul tot zijn knechten: Zoekt mij een vrouw, die een waarzeggenden geest heeft, dat ik tot haar ga, en door haar onderzoeke. Zijn knechten nu zeiden tot hem: Zie, te Endor is een vrouw, die een waarzeggenden geest heeft.”
De enige plaats waar de vrouw van Endor wordt geïntroduceerd. Haar naam wordt niet genoemd.
1 Samuël 28:12
“Toen nu de vrouw Samuel zag, zo riep zij met luider stem, en de vrouw sprak tot Saul, zeggende: Waarom hebt gij mij bedrogen? Want gij zijt Saul.”
De schrik van de vrouw is een kernpunt in de uitleg. Sommigen lezen hierin dat er iets gebeurde wat zij niet in de hand had; de kanttekeningen houden het voor een boze geest in de gedaante van Samuël.
1 Samuël 28:13
“En de koning zeide tot haar: Vrees niet; maar wat ziet gij? Toen zeide de vrouw tot Saul: Ik zie goden, uit de aarde opkomende.”
Saul vraagt wat zij ziet: hij ziet het blijkbaar zelf niet. Het woord goden (elohim) is volgens de kanttekeningen de taal van een heidense toveres.
1 Samuël 28:14
“Hij dan zeide tot haar: Hoe is zijn gedaante? En zij zeide: Er komt een oud man op, en hij is met een mantel bekleed. Toen Saul vernam, dat het Samuel was, zo neigde hij zich met het aangezicht ter aarde, en hij boog zich.”
Saul herkent Samuël aan de beschrijving van de vrouw. De mantel herinnert veel uitleggers aan de mantel van Samuël die in 1 Samuël 15:27 scheurde.
1 Samuël 28:15
“En Samuel zeide tot Saul: Waarom hebt gij mij onrustig gemaakt, mij doende opkomen? Toen zeide Saul: Ik ben zeer beangstigd, want de Filistijnen krijgen tegen mij, en God is van mij geweken, en antwoordt mij niet meer, noch door den dienst der profeten, noch door dromen; daarom heb ik u geroepen, dat gij mij te kennen geeft, wat ik doen zal.”
Saul zegt het zelf: God antwoordt hem niet meer. Toch zoekt hij een antwoord langs een weg die God verboden had.
1 Samuël 28:21
“De vrouw nu kwam tot Saul, en zag, dat hij zeer verbaasd was; en zij zeide tot hem: Zie, uw dienstmaagd heeft naar uw stem gehoord, en ik heb mijn ziel in mijn hand gesteld, en ik heb uw woorden gehoord, die gij tot mij gesproken hebt.”
De vrouw wist dat zij haar leven waagde, want op waarzeggerij stond de doodstraf (Leviticus 20:27).
1 Kronieken 10:13
“Alzo stierf Saul, in zijn overtreding, waarmede hij overtreden had tegen den HEERE, tegen het woord des HEEREN hetwelk hij niet gehouden had; en ook omdat hij de waarzegster gevraagd had, haar zoekende,”
De kroniekschrijver verbindt de nacht in Endor met Sauls dood. Het vers loopt door in vers 14: "En den HEERE niet gezocht had".
Deuteronomium 18:11
“Of een bezweerder, die met bezwering omgaat, of die een waarzeggenden geest vraagt, of een duivelskunstenaar, of die de doden vraagt.”
Het verbod dat Saul zelf had uitgevoerd en in Endor overtrad. Het volgende vers noemt dit alles een gruwel voor de HEERE.
Tijdperiode
~1010 v.Chr.
De waarzegster van Endor leefde in de tijd van het Oude Testament.
Gerelateerde personen
Lessen voor vandaag
Het verhaal van Endor laat zien hoe ver angst iemand kan drijven. Saul had de waarzeggers zelf uit het land gezet, maar toen de vijand kwam en God zweeg, ging hij verkleed naar een van hen toe. Ook wij kennen overtuigingen die stevig staan zolang het rustig is. Het is goed om te weten waar wij in nood houvast zoeken. God zweeg tegen Saul, en dat zwijgen stond niet los van zijn eerdere ongehoorzaamheid (1 Samuël 28:18). Wie Gods stem lang heeft genegeerd, kan niet eisen dat Hij op ieder moment antwoordt. Toch is het antwoord op Gods zwijgen geen andere stem, maar berouw en terugkeer naar wat Hij al gesproken heeft: "Tot de wet en tot de getuigenis!" (Jesaja 8:20). De Bijbel sluit de weg naar de doden af. Abraham zegt in Lukas 16:29 van de broers van de rijke man: "Zij hebben Mozes en de profeten, dat zij die horen." Wie die niet hoort, wordt ook niet overtuigd door iemand uit de doden. Belangstelling voor contact met overledenen, waarzeggerij of het voorspellen van de toekomst is daarom geen onschuldig spel. De Schrift vraagt ons de geesten te beproeven (1 Johannes 4:1). En dan is er de vrouw zelf. Zij beoefende iets wat God verbood, en toch toonde zij aan het einde zorg voor een gebroken man en liet zij hem eten. De Bijbel verzwijgt dat niet. Dat leert ons mensen eerlijk te beschrijven zonder hun zonde goed te praten.
Veelgestelde vragen over de waarzegster van Endor
Wie was de waarzegster van Endor in de Bijbel?
Waarom heet zij de heks van Endor?
Waar staat de waarzegster van Endor in de Bijbel?
Verscheen Samuël echt bij de waarzegster van Endor?
Wat zeggen de kanttekeningen over de verschijning van Samuël?
Waarom schrok de vrouw toen zij Samuël zag?
Wat zei Samuël tegen Saul in Endor?
Wat betekent "morgen zult gij en uw zonen bij mij zijn"?
Waarom verbiedt de Bijbel wat in Endor gebeurde?
Wat gebeurde er na het bezoek aan Endor?
Wat gebeurde er met de waarzegster van Endor?
Wat kunnen wij leren van de waarzegster van Endor?
Stel een vraag over de waarzegster van Endor
Wilt u meer weten over de waarzegster van Endor? Onze AI-gestuurde assistent helpt u met achtergrond, context en diepere inzichten uit de Bijbel.
Stel een vraag over de waarzegster van EndorVerdiep u verder
Bijbelse tijdlijn
Bekijk de waarzegster van Endor in de context van de bijbelse geschiedenis.
Bijbelse onderwerpen
Ontdek thema's die verbonden zijn met het leven van de waarzegster van Endor.
Lees de Bijbel
Lees het verhaal van de waarzegster van Endor in de Bijbel.
Bijbeluitleg
Lees commentaar en uitleg bij de bijbelgedeelten over de waarzegster van Endor.
AI BijbelAssistent
Stel uw vragen over de waarzegster van Endor aan onze AI-assistent.
Woordstudie
Bestudeer de oorspronkelijke betekenis van bijbelse namen en begrippen.
Heidelbergse Catechismus
Ontdek de gereformeerde leer over bijbelse personen en thema's.