Ga naar hoofdinhoud
Oude Testament~1105-1020 v.Chr.

Samuel in de Bijbel

Shemuel (Hebreeuws) - “Van God gebeden / God heeft gehoord”

Wie was Samuel?

Samuel was de laatste richter van Israel en de eerste grote profeet na Mozes. Zijn moeder Hanna had om hem gebeden en wijdde hem aan God. Als profeet zalfde hij zowel Saul als David tot koning, en zo leidde hij Israel van de richterentijd naar het koningschap.

Samuel is de scharnierfiguur van het Oude Testament. Hij sluit de tijd van de richters af en opent de tijd van de koningen, en hij is de enige in de Bijbel die drie ambten tegelijk bekleedde: hij richtte Israel, hij bracht offers en bad voor het volk, en hij sprak als profeet namens God. Zijn naam vat zijn hele geschiedenis samen. Het Hebreeuwse Shemuel wordt in 1 Samuel 1:20 verbonden met de woorden van zijn moeder Hanna: "ik heb hem van de HEERE gebeden". De naam wordt daarom weergegeven als "van God gebeden" of "God heeft gehoord" -- in beide gevallen draagt Samuel levenslang de herinnering aan een verhoord gebed met zich mee. Hij werd geboren in een tijd van geestelijke leegte. "Het woord des HEEREN was dierbaar in die dagen; er was geen openbaar gezicht", zegt 1 Samuel 3:1. De priesterfamilie in Silo was corrupt, de Filistijnen drukten zwaar op het land, en van centraal leiderschap was geen sprake. Juist in die stilte klonk voor een kind de stem van God. Nadat Samuel had geantwoord met "Spreek, want Uw knecht hoort" (1 Samuel 3:10), veranderde er iets in Israel: "gans Israel, van Dan tot Ber-seba toe, bekende dat Samuel bevestigd was tot een profeet des HEEREN" (1 Samuel 3:20). De rest van zijn leven stond in het teken van twee bewegingen. Als richter riep hij het volk terug naar God en trok hij jaarlijks rond langs Bethel, Gilgal en Mispa (1 Samuel 7:16). Als profeet werd hij koningmaker: hij zalfde Saul, moest hem later namens God verwerpen, en zalfde daarna de jongste zoon van Isai in Bethlehem. Bij die zalving klonken de woorden die zijn hele bediening typeren: "de mens ziet aan wat voor ogen is, maar de HEERE ziet het hart aan" (1 Samuel 16:7). Samuel is in de Bijbel nooit een randfiguur gebleven. Jeremia noemt hem naast Mozes als de voorbeeldige voorbidder (Jeremia 15:1), Psalm 99:6 rekent hem bij de grote aanroepers van Gods Naam, Hebreeen 11:32 noemt hem in de rij van de geloofsgetuigen, en Handelingen 3:24 en 13:20 tellen hem als de eerste van de profeten na de richters.

Historische context

Samuel leefde rond 1105-1020 voor Christus, aan het einde van de richterentijd. Israel was in die periode geen staat maar een losse verbondsgemeenschap van stammen zonder centraal bestuur, samengehouden door het verbond met God en door de gedeelde eredienst bij de tabernakel. Het boek Richteren typeert die tijd met de veelzeggende zin dat ieder deed wat goed was in eigen ogen. Militair stonden de stammen onder zware druk van de Filistijnen, een zeevolk dat zich aan de kustvlakte had gevestigd en dat over ijzeren wapens beschikte. Zijn vader Elkana kwam uit Ramathaim-Zofim in het gebergte van Efraim en had twee vrouwen: Hanna en Peninna (1 Samuel 1:1-2). Peninna had kinderen, Hanna niet -- de spanning die het hele eerste hoofdstuk draagt. De geslachtsregisters in 1 Kronieken 6 plaatsen het gezin binnen de Levitische familie van de Kahathieten (1 Kronieken 6:33), wat verklaart waarom Samuel later zonder bezwaar dienst kon doen bij het heiligdom. Dat heiligdom stond in Silo, in het gebied van Efraim, en herbergde de tabernakel met de ark van het verbond. Silo was in de richterentijd de belangrijkste plaats van samenkomst, tot de ark daar werd weggehaald en in de strijd verloren ging. De hogepriester Eli en zijn zonen Hofni en Pinehas bedienden er het altaar; het optreden van die zonen is in 1 Samuel 2 het toonbeeld van geestelijk verval. Samuels eigen werkterrein lag in het bergland van Benjamin en Efraim. Hij vestigde zich in Rama, waar hij een altaar bouwde en zijn huis had (1 Samuel 7:17), en trok van daaruit jaarlijks rond langs Bethel, Gilgal en Mispa om recht te spreken. In Mispa riep hij het volk samen tot bekering, en na de overwinning op de Filistijnen richtte hij daar de gedenksteen Eben-Haezer op: "tot hiertoe heeft de HEERE ons geholpen" (1 Samuel 7:12). Zijn eigen zonen Joel en Abia stelde hij aan als richters in Ber-seba, in het uiterste zuiden, maar zij namen geschenken aan en bogen het recht (1 Samuel 8:3) -- de directe aanleiding voor de vraag van het volk om een koning. Rond Rama ontstond ook een kring van profeten waarover Samuel was aangesteld (1 Samuel 19:20); uit die kring groeide wat later de profetenscholen zouden heten. Toen Samuel stierf, kwam heel Israel samen om over hem te rouwen, en men begroef hem bij zijn huis in Rama (1 Samuel 25:1).

Karaktereigenschappen

+Positieve eigenschappen

  • Levenslange trouw in gebed en voorbede
  • Bereidheid om te luisteren voordat hij sprak
  • Eerlijkheid, ook bij zware boodschappen aan machtigen
  • Onkreukbaarheid: hij nam nooit iets van het volk aan
  • Gehoorzaamheid aan Gods opdracht, ook tegen eigen gevoel in
  • Bewogenheid met Saul, ook nadat die verworpen was

−Zwakke kanten

  • Zijn zonen Joel en Abia wandelden niet in zijn wegen en namen geschenken aan
  • Aanvankelijke weerstand tegen Gods besluit om het volk een koning te geven
  • Langdurige rouw over Saul, waarover God hem uiteindelijk moest corrigeren

Theologische betekenis

Samuel is de grote overgangsfiguur in de heilsgeschiedenis: hij staat op de drempel tussen de richterentijd en het koningstijdperk, en verbindt het charismatische leiderschap van de richters met de monarchie die uitmondt in David en uiteindelijk in de Messias. Hij is de laatste richter en tegelijk de eerste van de grote profeten na Mozes -- Handelingen 3:24 en 13:20 tellen hem nadrukkelijk bij de profeten. In hem komen drie ambten samen: richter, priester (hij bracht offers en bad voor het volk) en profeet. Die drieslag wijst vooruit naar Christus, de ware Profeet, Priester en Koning in Wie alle ambten volmaakt verenigd zijn. In de gereformeerde traditie is Samuel bovendien het model van een biddende leider. Zijn bediening begon met het gebed van zijn moeder Hanna, en heel zijn leven stond in het teken van voorbede. Toen het volk om een koning vroeg en daarmee God verwierp, sprak hij: "het zij verre van mij, dat ik tegen den HEERE zou zondigen, dat ik zou aflaten voor ulieden te bidden" (1 Samuel 12:23). Bidden was voor Samuel geen optie maar een heilige plicht. Psalm 99:6 rekent hem daarom tot de grote bidders van Israel, naast Mozes en Aaron, en Jeremia 15:1 noemt diezelfde twee namen wanneer het gaat om de zwaarste voorbede. De zalving van zowel Saul als David maakt Samuel tot koningmaker in de eigenlijke zin. Beide zalvingen zijn profetisch en verbondsmatig: Saul wordt gezalfd als de koning die het volk vroeg, David als de koning die God Zich uitzocht. De woorden die God bij Isai sprak -- "de HEERE ziet het hart aan" -- horen tot de meest fundamentele uitspraken over Gods wijze van kiezen. Zij troosten ons dat God niet afgaat op uiterlijk, status of verdienste. In Davids zalving ligt bovendien de messiaanse lijn: uit Davids huis komt uiteindelijk de ware Gezalfde voort. Samuel staat dus aan het begin van de lijn die uitloopt op Jezus Christus.

Naamsbetekenis

Oorspronkelijke naam

Shemuel (Hebreeuws)

Betekenis

Van God gebeden / God heeft gehoord

Sleutelmomenten

1

Het gebed van Hanna en de geboorte van Samuel

De kinderloze Hanna stort haar hart uit bij het heiligdom in Silo en belooft dat zij een zoon aan de HEERE zal wijden. God verhoort haar. Bij de naamgeving zegt zij: "ik heb hem van de HEERE gebeden" -- daarin ligt de betekenis van de naam Samuel. Zijn hele bediening wortelt in het gebedsleven van zijn moeder.

1 Samuel 1:10-20

2

De roeping van Samuel in de nacht

Als jongen slaapt Samuel in het heiligdom nabij de ark en hoort hij driemaal zijn naam. Hij denkt dat Eli hem roept; pas bij de derde keer begrijpt de oude priester dat het de HEERE is. Samuel antwoordt: "Spreek, want Uw knecht hoort." De roeping van Samuel is het begin van een nieuw profetisch tijdperk in Israel.

1 Samuel 3:1-21

3

De overwinning bij Mispa en de steen Eben-Haezer

Samuel roept het volk op tot bekering in Mispa. Wanneer de Filistijnen aanvallen, dondert God vanuit de hemel en verwart hen. Samuel plaatst een gedenksteen met de naam Eben-Haezer: "tot hiertoe heeft ons de HEERE geholpen." De steen wordt het blijvende symbool van Gods trouw en van Samuels rol als biddende richter.

1 Samuel 7:5-12

4

De vraag om een koning

Omdat Samuels zonen het recht verdraaien, vraagt het volk om een koning zoals de andere volken hebben. God zegt tegen Samuel: "zij hebben Mij verworpen, dat Ik geen Koning over hen zal zijn." Samuel waarschuwt eerlijk voor wat een koning zal vragen, maar gehoorzaamt Gods opdracht om naar de stem van het volk te luisteren.

1 Samuel 8:1-22

5

De zalving van Saul

Samuel zalft Saul uit de stam Benjamin in het geheim met een kruik olie en bevestigt hem later in Mispa voor heel het volk. Deze zalving markeert de historische overgang van de richterentijd naar het koningschap. Samuel wordt koningmaker onder Gods leiding, zonder zelf naar de macht te grijpen.

1 Samuel 9:15-10:1

6

Gehoorzamen is beter dan slachtoffer

Wanneer Saul de Amalekieten niet volledig verslaat zoals God had geboden, confronteert Samuel hem: "Heeft de HEERE lust aan brandofferen en slachtofferen, als aan het gehoorzamen van de stem des HEEREN? Zie, gehoorzamen is beter dan slachtoffer." Samuel spreekt het oordeel uit dat Sauls koningschap verworpen is.

1 Samuel 15:22-23

7

De zalving van David in Bethlehem

God zendt Samuel naar Isai in Bethlehem. Zeven zonen gaan voorbij zonder gekozen te worden; pas de jongste, die de schapen weidt, is het. Bij die gelegenheid klinkt: "de mens ziet aan wat voor ogen is, maar de HEERE ziet het hart aan." Met deze zalving begint de davidische lijn die uitloopt op Christus.

1 Samuel 16:1-13

8

De dood van Samuel en de rouw van Israel

Samuel sterft op hoge leeftijd. Heel Israel komt samen om over hem te rouwen en begraaft hem bij zijn huis in Rama. De rouw is nationaal: met hem valt de laatste richter weg, en het volk staat er voortaan alleen met een koning die zelf door God verworpen is. In de nacht voor zijn eigen dood zoekt Saul hem nog eenmaal op via de waarzegster van Endor, en opnieuw hoort hij een oordeel in plaats van een uitweg (1 Samuel 28:14-16).

1 Samuel 25:1; 1 Samuel 28:14-16

Belangrijke bijbelteksten

De volgende bijbelgedeelten zijn van belang om het leven en de rol van Samuel beter te begrijpen.

1 Samuel 1:20

“En het geschiedde, na verloop van dagen, dat Hanna bevrucht werd, en baarde een zoon, en zij noemde zijn naam Samuel: Want, zeide zij, ik heb hem van de HEERE gebeden.”

De naamgeving waarin de betekenis van de naam Samuel wordt uitgelegd: van God gebeden, door God gehoord.

1 Samuel 3:10

“Toen kwam de HEERE, en stelde Zich daar, en riep gelijk de andere malen: Samuel, Samuel! En Samuel zeide: Spreek, want Uw knecht hoort.”

Het kernvers van de roeping van Samuel: God roept bij name, en het antwoord is beschikbaarheid, niet prestatie.

1 Samuel 3:20

“En gans Israel, van Dan tot Ber-seba toe, bekende, dat Samuel bevestigd was tot een profeet des HEEREN.”

De erkenning van Samuel als profeet, van het uiterste noorden tot het uiterste zuiden van het land.

1 Samuel 7:12

“Samuel nu nam een steen, en stelde dien tussen Mizpa en tussen Sen, en hij noemde diens naam Eben-Haezer; en hij zeide: Tot hiertoe heeft de HEERE ons geholpen.”

De gedenksteen na de overwinning bij Mispa, tot vandaag een beeld van dankbaar terugkijken op Gods hulp.

1 Samuel 8:7

“Doch de HEERE zeide tot Samuel: Hoor naar de stem des volks in alles, wat zij tot u zeggen zullen; want zij hebben u niet verworpen, maar zij hebben Mij verworpen, dat Ik geen Koning over hen zal zijn.”

Gods antwoord op de vraag om een koning: de afwijzing raakt niet Samuel maar God Zelf.

1 Samuel 15:22

“Doch Samuel zeide: Heeft de HEERE lust aan brandofferen, en slachtofferen, als aan het gehoorzamen van de stem des HEEREN? Zie, gehoorzamen is beter dan slachtoffer, opmerken dan het vette der rammen.”

Samuels scherpste woord tot koning Saul, en een van de kernuitspraken van het Oude Testament over eredienst.

1 Samuel 16:7

“Doch de HEERE zeide tot Samuel: Zie zijn gestalte niet aan, noch de hoogte zijner statuur, want Ik heb hem verworpen; want het is niet gelijk de mens ziet; want de mens ziet aan, wat voor ogen is, maar de HEERE ziet het hart aan.”

Gods woord bij de zalving van David: de maatstaf van Gods verkiezing ligt in het hart, niet in het uiterlijk.

1 Samuel 12:23

“Wat ook mij aangaat, het zij verre van mij, dat ik tegen den HEERE zou zondigen, dat ik zou aflaten voor ulieden te bidden; maar ik zal u den goeden en rechten weg leren.”

Samuels afscheidswoord: ophouden met bidden voor anderen zou hij als zonde beschouwen.

Tijdperiode

~1105-1020 v.Chr.

Samuel leefde in de tijd van het Oude Testament.

Gerelateerde personen

Saul

Afgebeden, gevraagd

David

Geliefde

Debora

Bij / Honingbij

Gideon

Houwer / Veller (van bomen)

Simson

Zonnetje / stralende

Salomo

Vrede / Vredevol

Bijbelboeken over Samuel

Uitleg bij 1 Samuel 3

De roeping in de nacht: Spreek, want Uw knecht hoort

1 Samuel 16: de zalving van David

Samuel zalft de jongste zoon van Isai in Bethlehem

Het bijbelboek 1 Samuel

Achtergrond en verdieping bij het boek dat zijn naam draagt

Lessen voor vandaag

Samuel leert ons allereerst de kracht van gebed. Zijn leven begon met het wanhopige gebed van zijn moeder en eindigde als biddend leider van het volk. Toen Israel om een koning vroeg en daarmee God afwees, sprak Samuel dat ophouden met bidden voor hen zonde zou zijn. Dat is een krachtige oproep voor vandaag: voorbede voor anderen, zelfs voor wie Gods weg verlaat, is geen keuze maar een plicht van liefde. Ten tweede leert Samuel ons luisteren. Zijn eerste ontmoeting met God begon met "Spreek, want Uw knecht hoort." In een tijd waarin wij voortdurend spreken, posten en reageren, is een luisterend hart zeldzaam geworden. Geestelijk leven begint bij stilte voor God en bij de bereidheid Zijn woord te ontvangen, ook wanneer het ons niet welgevallig is. Samuel moest de volgende ochtend een zware boodschap overbrengen aan zijn eigen leermeester Eli, en hij deed het eerlijk, zonder te verbloemen. Ten derde confronteert Samuel ons met de vraag hoe God mensen ziet. Bij Isai keek hij naar de indrukwekkende Eliab en dacht: dit moet hem zijn. God dacht daar anders over. Die woorden bevrijden van het oordeel van mensen en roepen op tot innerlijke integriteit. Wij hoeven niemand te imponeren, en wij mogen niemand afschrijven om uiterlijk, achtergrond of beperking. Ten vierde is er een eerlijke waarschuwing in zijn levensverhaal. Samuel diende God onberispelijk, maar zijn eigen zonen sloegen een andere weg in. Trouw in het ambt garandeert geen trouw in het gezin, en juist daarom is voorbede voor de eigen kinderen zo hard nodig. Samuels leven is uiteindelijk een uitnodiging om te bidden, te luisteren en te zien zoals God ziet.

Bijbelse plaatsen

silo

Bekijk deze bijbelse plaats

bethlehem

Bekijk deze bijbelse plaats

berseba

Bekijk deze bijbelse plaats

Veelgestelde vragen over Samuel

Wie was Samuel in de Bijbel?
Samuel was de laatste richter van Israel en de eerste grote profeet na Mozes. Hij groeide op bij het heiligdom in Silo, werd als kind door God geroepen en leidde Israel jarenlang als richter. Als profeet zalfde hij Saul tot eerste koning en later David. Zo vormt hij de brug tussen de richterentijd en het koningschap.
Wat betekent de naam Samuel?
Samuel gaat terug op het Hebreeuwse Shemuel en wordt weergegeven als "van God gebeden" of "God heeft gehoord". De Bijbel legt de naam zelf uit in 1 Samuel 1:20, waar Hanna zegt: "ik heb hem van de HEERE gebeden". In het Nederlands komt de naam ook voor als Samuël; in het Hebreeuws klinkt hij als Sjmoeel.
Was Samuel een profeet of een richter?
Allebei, en daarnaast verrichtte hij priesterlijke taken. 1 Samuel 7:15 zegt dat hij Israel richtte al de dagen van zijn leven, terwijl 1 Samuel 3:20 hem uitdrukkelijk een profeet van de HEERE noemt. Handelingen 13:20 telt hem als de laatste in de rij van de richters, Handelingen 3:24 als de eerste in de rij van de profeten. Hij bracht ook offers en bad voor het volk.
Hoe verliep de roeping van Samuel?
Als jongen sliep Samuel in het heiligdom te Silo, dicht bij de ark. Drie keer hoorde hij zijn naam en drie keer liep hij naar Eli, want hij dacht dat de priester hem riep. Pas toen begreep Eli dat God sprak en leerde hij hem antwoorden: "Spreek, want Uw knecht hoort" (1 Samuel 3:10). De boodschap die volgde was zwaar: een oordeel over het huis van Eli.
Wie waren de ouders van Samuel?
Zijn vader was Elkana uit Ramathaim-Zofim in het gebergte van Efraim, zijn moeder was Hanna. Elkana had ook een tweede vrouw, Peninna, die wel kinderen had terwijl Hanna kinderloos bleef (1 Samuel 1:1-2). Na jaren van gebed werd Samuel geboren; zodra hij gespeend was, bracht Hanna hem naar het heiligdom in Silo en droeg hem over aan Eli.
Hoe oud was Samuel toen hij naar het heiligdom ging?
De Bijbel noemt geen leeftijd. 1 Samuel 1:24 zegt alleen dat Hanna hem bracht toen zij hem gespeend had en dat "het jongsken zeer jong" was. In de oudheid werd een kind vaak pas rond het derde levensjaar gespeend, dus dat is de gebruikelijke schatting. Let op: het ging om de tabernakel in Silo, niet om de tempel, want die werd pas onder Salomo gebouwd.
Waarom zalfde Samuel eerst Saul en daarna David?
Saul werd gezalfd omdat het volk om een koning vroeg zoals de andere volken hadden. God noemde die vraag een verwerping van Zijn eigen koningschap, maar liet Samuel toch gehoorzamen (1 Samuel 8:7). Toen Saul Gods opdracht bij de Amalekieten naast zich neerlegde, werd hij verworpen. Daarna zond God Samuel naar Isai in Bethlehem om David te zalven, de koning van Gods eigen keuze.
Waarom vroeg het volk om een koning?
De directe aanleiding waren Samuels eigen zonen. Hij had Joel en Abia aangesteld als richters in Ber-seba, maar zij "neigden zich tot de gierigheid, en namen geschenken, en bogen het recht" (1 Samuel 8:3). Daarnaast wilde Israel een koning die voor hen uit ten strijde zou trekken tegen de Filistijnen, net zoals de omringende volken die hadden.
Welke bijbelverhalen gaan over Samuel?
De bekendste zijn het gebed van Hanna en de geboorte van Samuel (1 Samuel 1), de roeping in de nacht (1 Samuel 3), de gedenksteen Eben-Haezer na de overwinning bij Mispa (1 Samuel 7), de zalving van Saul (1 Samuel 9-10), de breuk met Saul (1 Samuel 15) en de zalving van David in Bethlehem (1 Samuel 16). Zijn dood en de rouw van heel Israel staan in 1 Samuel 25:1.
Wat kunnen wij leren van Samuel?
Samuel leert ons bidden, luisteren en kijken zoals God kijkt. Hij hield vol in voorbede, ook voor mensen die Gods weg verlieten, en noemde ophouden met bidden zelfs zonde. Hij begon zijn bediening met luisteren in plaats van spreken. En hij leerde bij Isai dat God niet het uiterlijk maar het hart aanziet -- een maatstaf die zowel bevrijdt als corrigeert.
Gaan de bijbelboeken 1 en 2 Samuel over Samuel?
De boeken dragen zijn naam omdat hij de hoofdpersoon is van het eerste deel: zijn geboorte, roeping, richterschap en de zalving van Saul en David. Zelf kan hij ze niet helemaal geschreven hebben, want zijn dood staat al in 1 Samuel 25:1, en 2 Samuel gaat vrijwel geheel over David. In de Hebreeuwse traditie vormden 1 en 2 Samuel oorspronkelijk een boek; de splitsing komt uit de Griekse vertaling.
Is Samuel een jongensnaam en wat betekent hij?
In de Bijbel is Samuel een man, de laatste richter en eerste grote profeet na Mozes. Als voornaam is Samuel in Nederland en Vlaanderen een jongensnaam, met de korte vormen Sam en Sammy en de spelling Samuel. De betekenis wordt weergegeven als "van God gebeden" of "God heeft gehoord", naar de uitleg die Hanna er zelf aan geeft in 1 Samuel 1:20.
Waar in de Bijbel komt Samuel voor?
Vooral in 1 Samuel 1 tot 16, met zijn dood in 1 Samuel 25:1 en een laatste vermelding bij de vrouw te Endor in 1 Samuel 28. Daarbuiten noemt 1 Kronieken 6 zijn Levitische afkomst, Psalm 99:6 rekent hem bij de grote bidders, Jeremia 15:1 noemt hem naast Mozes als voorbidder, Hebreeen 11:32 als geloofsgetuige, en Handelingen 3:24 en 13:20 plaatsen hem tussen richters en profeten.
Waarom vroeg Israel om een koning terwijl Samuel er nog was?
Omdat zijn zonen Joel en Abia, die hij als richters had aangesteld, "zich neigden tot de gierigheid, en namen geschenken, en bogen het recht" (1 Samuel 8:3). Daarbij wilde het volk een koning die voor hen uit ten strijde zou trekken, zoals de omringende volken hadden. God noemde die vraag tegenover Samuel een verwerping van Zijn eigen koningschap (1 Samuel 8:7).

Stel een vraag over Samuel

Wilt u meer weten over Samuel? Onze AI-gestuurde assistent helpt u met achtergrond, context en diepere inzichten uit de Bijbel.

Stel een vraag over Samuel

Verdiep u verder

Bijbelse tijdlijn

Bekijk Samuel in de context van de bijbelse geschiedenis.

Bijbelse onderwerpen

Ontdek thema's die verbonden zijn met het leven van Samuel.

Lees de Bijbel

Lees het verhaal van Samuel in de Bijbel.

Bijbeluitleg

Lees commentaar en uitleg bij de bijbelgedeelten over Samuel.

AI BijbelAssistent

Stel uw vragen over Samuel aan onze AI-assistent.

Woordstudie

Bestudeer de oorspronkelijke betekenis van bijbelse namen en begrippen.

Heidelbergse Catechismus

Ontdek de gereformeerde leer over bijbelse personen en thema's.