De hoogmoed van Nebukadnezar

Daniël 4 vertelt hoe de koning van Babel, die Juda in ballingschap had gevoerd, door God vernederd werd en Hem daarna loofde. Het hoofdstuk is een brief van Nebukadnezar zelf aan alle volken, over de tekenen en wonderen van de allerhoogste God (Daniël 4:1-2). In het boek Daniël volgt het op de vurige oven.

Wat droomde Nebukadnezar in Daniël 4?

Nebukadnezar was gerust in zijn huis en het ging hem goed in zijn paleis, toen een droom hem bang maakte (Daniël 4:4-5). De tovenaars, sterrenkijkers, Chaldeeën en waarzeggers van Babel konden de droom niet uitleggen. Ten slotte kwam Daniël, die de koning Beltsazar noemt, naar de naam van zijn eigen god (Daniël 4:8). De koning spreekt hier nog als een heiden.

In de droom stond er een boom in het midden van de aarde. Hij werd groot en sterk, reikte tot de hemel en werd gezien tot aan het einde van de aarde. Er was voedsel voor allen; de dieren vonden schaduw eronder en de vogels woonden in de takken (Daniël 4:10-12). Toen kwam een wachter, een heilige, uit de hemel. Hij riep dat de boom omgehakt moest worden. Alleen de stam met de wortels moest in de aarde blijven, met een band van ijzer en koper. Daarna spreekt de droom over een mens: zijn hart zou veranderd worden in het hart van een dier, totdat er zeven tijden voorbij waren. Het doel noemt de droom zelf: "opdat de levenden bekennen, dat de Allerhoogste heerschappij heeft over de koninkrijken der mensen, en geeft ze aan wien Hij wil" (Daniël 4:17).

Hoe legde Daniël de droom van de boom uit?

Daniël was een uur lang ontzet en wenste dat de droom de vijanden van de koning zou treffen (Daniël 4:19). Toch zei hij het: "Dat zijt gij, o koning" (Daniël 4:22). Nebukadnezar zou van de mensen verstoten worden, bij de dieren wonen, kruid eten als de ossen en nat worden van de dauw, totdat er zeven tijden voorbij waren en hij erkende dat de Allerhoogste regeert (Daniël 4:25). De stam die bleef staan, betekende dat zijn koninkrijk hem weer gegeven zou worden zodra hij erkende dat de Hemel heerst (Daniël 4:26). Daniël eindigde met een raad. De koning moest met zijn zonden breken door gerechtigheid, en met zijn ongerechtigheid door genade te bewijzen aan de ellendigen. Dan zou zijn vrede misschien verlengd worden (Daniël 4:27).

Waarom werd Nebukadnezar vernederd?

Twaalf maanden later wandelde de koning op het koninklijk paleis van Babel en sprak: "Is dit niet het grote Babel, dat ik gebouwd heb tot een huis des koninkrijks, door de sterkte mijner macht, en ter ere mijner heerlijkheid" (Daniël 4:30). Drie keer spreekt hij over zichzelf: ik heb gebouwd, door mijn macht, tot mijn eer. Hij gaf zichzelf de eer van wat hij van God ontvangen had. Het woord was nog in zijn mond, toen er een stem uit de hemel viel: "Het koninkrijk is van u gegaan" (Daniël 4:31).

Waarom at Nebukadnezar gras?

Nog in hetzelfde uur werd het woord vervuld. Nebukadnezar werd uit de mensen verstoten, at gras als de ossen en werd nat van de dauw. Zijn haar groeide als de veren van een arend, en zijn nagels als die van de vogels (Daniël 4:33). Dat hij gras at, kwam doordat zijn mensenhart veranderd was in dat van een dier, zoals de droom had aangekondigd (Daniël 4:16). De koning die zich boven alle mensen verhief, leefde nu als een dier in het veld.

Hoe kwam Nebukadnezar weer tot verstand?

Aan het eind van die dagen hief Nebukadnezar zijn ogen op naar de hemel, "want mijn verstand kwam weer in mij; en ik loofde den Allerhoogste" (Daniël 4:34). De koning erkende dat niemand Gods hand kan tegenhouden (Daniël 4:35). Zijn koninkrijk werd hem teruggegeven, en hij kreeg zelfs grotere heerlijkheid dan eerst (Daniël 4:36). Zijn brief eindigt met lof: "Nu prijs ik, Nebukadnezar, en verhoog, en verheerlijk den Koning des hemels, omdat al Zijn werken waarheid, en Zijn paden gerichten zijn; en Hij is machtig te vernederen degenen, die in hoogmoed wandelen" (Daniël 4:37).

Nebukadnezar regeerde volgens de gangbare datering van 605 tot 562 v.Chr. over het Babylonische rijk. Hij had Jeruzalem belegerd en een deel van de vaten van het huis Gods naar Babel gebracht (Daniël 1:1-2). Uit zijn eigen tijd zijn bouwinscripties bewaard waarin hij de muren, paleizen en tempels roemt die hij in Babel liet bouwen. Dat past bij zijn woorden over het grote Babel dat hij gebouwd had (Daniël 4:30). In de Babylonische bronnen die bewaard zijn, wordt zo’n periode van Nebukadnezar niet beschreven.

Daniël 4 is in het Aramees geschreven. In de Statenvertaling telt het hoofdstuk 37 verzen; in de grondtekst staan de eerste drie aan het eind van hoofdstuk 3. De brief spreekt eerst in de ik-vorm (Daniël 4:1-18), vertelt daarna over de koning in de derde persoon (Daniël 4:19-33) en keert in de lofprijzing terug naar de ik-vorm (Daniël 4:34-37).

Wat de zeven tijden precies zijn, zegt de tekst niet. Veel uitleggers denken aan zeven jaren. Welke ziekte de koning had, zegt de Bijbel ook niet. Sommigen denken aan een ziektebeeld waarbij iemand meent dat hij een dier is. De tekst zelf noemt het een besluit van de Allerhoogste (Daniël 4:24).

De sleutel van Daniël 4 staat er drie keer: de Allerhoogste heeft heerschappij over de koninkrijken van de mensen en geeft ze aan wie Hij wil (Daniël 4:17; Daniël 4:25; Daniël 4:32). God is in dit hoofdstuk Degene Die handelt. Hij geeft de droom en door Daniël de uitleg. Hij wacht twaalf maanden, Hij neemt het verstand weg en Hij geeft het terug.

God is lankmoedig. Voordat het oordeel komt, waarschuwt Hij door een droom en roept Hij door Daniël tot bekering, met barmhartigheid voor de ellendigen als vrucht (Daniël 4:27). Daarna geeft Hij nog een jaar. Pas toen de koning zichzelf de eer gaf, kwam het woord uit de hemel. "Hovaardigheid is voor de verbreking, en hoogheid des geestes voor den val" (Spreuken 16:18).

God vernedert om te herstellen. De stam bleef in de aarde staan, en het oordeel had een grens: totdat de koning zou erkennen dat de Allerhoogste regeert (Daniël 4:25). Daniël hield deze geschiedenis later aan Belsazar voor (Daniël 5:20-22). Die wist het allemaal en vernederde zich toch niet; zijn einde staat in het schrift op de muur.

Of Nebukadnezar werkelijk bekeerd werd, daarover denken christenen verschillend. Sommigen lezen zijn lofprijzing als oprechte erkenning van de ene God. Anderen wijzen erop dat de Bijbel niet vertelt dat hij zijn afgoden wegdeed. Wel staat vast dat God Zijn eer kreeg uit de mond van de koning die de vaten van Zijn huis had weggevoerd, en dat die lof als brief naar alle volken ging.

Het Nieuwe Testament laat de omgekeerde weg zien. Van Christus staat: "in gedaante gevonden als een mens, heeft Hij Zichzelven vernederd, gehoorzaam geworden zijnde tot den dood" (Filippenzen 2:8), en daarom heeft God Hem uitermate verhoogd (Filippenzen 2:9). Wat Maria zong, ziet u in Daniël 4 gebeuren: "Hij heeft machtigen van de tronen afgetrokken, en nederigen heeft Hij verhoogd" (Lukas 1:52).

God geeft, en Hem komt de eer toe. Nebukadnezar zei "ik" over wat hij uit Gods hand had ontvangen. Wat wij hebben, ons werk, onze gaven, onze gezondheid en ons verstand, hebben wij van Hem gekregen. "Die roemt, roeme in den Heere" (1 Korinthe 1:31).

God waarschuwt voordat Hij oordeelt. De koning kreeg een droom, een uitleg en twaalf maanden tijd. Ook ons roept de Heere door Zijn Woord, en Hij geeft tijd om ons te bekeren. Daniëls raad was concreet: met de zonde breken en barmhartig zijn voor de ellendigen. Bekering blijft niet in het hoofd, maar raakt ook hoe wij met anderen omgaan.

God heerst ook over de machthebbers. Wie leest dat de Allerhoogste koninkrijken geeft aan wie Hij wil, hoeft niet bang te zijn voor de groten van deze wereld. "Onze God is toch in den hemel, Hij doet al wat Hem behaagt" (Psalm 115:3).

God verhoogt de nederigen. "Vernedert u dan onder de krachtige hand Gods, opdat Hij u verhoge te Zijner tijd" (1 Petrus 5:6). Dat is geen zelfverachting, maar de houding van iemand die weet dat hij van God afhankelijk is. Nebukadnezar leerde aan het eind wat nederigheid is: zijn ogen opheffen naar de hemel en de Allerhoogste loven (Daniël 4:34).