David wordt gezalfd tot koning

1 Samuël 16 vertelt hoe de HEERE de profeet Samuël naar Bethlehem stuurde om een nieuwe koning te zalven. Het hoofdstuk is een keerpunt in de geschiedenis van Israël. Saul, de koning die het volk zelf had gevraagd, is verworpen. Nu wijst God Zelf de man aan uit wiens huis later de Messias zou komen: David, de jongste zoon van Isaï.

Waarom moest Samuël een nieuwe koning zalven?

Het hoofdstuk begint bij Saul. In de oorlog tegen Amalek had hij niet gedaan wat de HEERE geboden had. Samuël had hem daarom gezegd dat hij als koning verworpen was, omdat hij het woord van de HEERE verworpen had (1 Samuël 15:23). Samuël zag Saul daarna niet meer, maar hij bleef over hem treuren. Daar zette de HEERE een punt achter: "Hoe lang draagt gij leed om Saul, dien Ik toch verworpen heb, dat hij geen koning zij over Israel? Vul uw hoorn met olie, en ga heen" (1 Samuël 16:1). God had Zijn keuze al gemaakt. Hij had Zich een koning uitgezien onder de zonen van Isaï, de Bethlehemiet.

Waarom ging Samuël met een kalf naar Bethlehem?

Samuël was bang. Als Saul ervan hoorde, zou hij hem doden (1 Samuël 16:2). De HEERE gaf hem een opdracht die hij openlijk kon uitvoeren: hij moest een kalf meenemen, de HEERE een offer brengen en Isaï voor de offermaaltijd uitnodigen. Daar zou God laten weten wie Samuël moest zalven. Samuël deed wat de HEERE gezegd had. Toen hij in Bethlehem kwam, kwamen de oudsten van de stad hem bevend tegemoet. Zij vroegen of hij met vrede kwam. Samuël stelde hen gerust, liet Isaï en zijn zonen zich heiligen en nodigde hen voor het offer uit.

Waarom koos God Eliab niet?

Toen de zonen binnenkwamen, zag Samuël Eliab, de oudste (1 Samuël 17:13). Hij dacht meteen dat deze de gezalfde van de HEERE moest zijn. Maar de HEERE sprak: "Zie zijn gestalte niet aan, noch de hoogte zijner statuur, want Ik heb hem verworpen; want het is niet gelijk de mens ziet; want de mens ziet aan, wat voor ogen is, maar de HEERE ziet het hart aan" (1 Samuël 16:7). Dat was een les voor de profeet zelf. Jaren eerder had Samuël op last van de HEERE Saul gezalfd, van wie de Bijbel zegt dat hij met zijn schouders boven al het volk uitstak (1 Samuël 9:2). Nu liet Samuël zich bij Eliab leiden door wat voor ogen was.

Daarna liet Isaï Abinadab voorbijgaan, en toen Samma. Telkens zei Samuël dat de HEERE ook deze niet verkoren had. Zo gingen zeven zonen van Isaï aan Samuël voorbij, en geen van hen was de man die God gekozen had.

Hoe werd de herdersjongen David gezalfd tot koning?

Samuël vroeg of dit alle jongemannen waren. Isaï antwoordde: "De kleinste is nog overig, en zie, hij weidt de schapen" (1 Samuël 16:11). De kleinste betekent hier de jongste. Hij was er niet bij, want hij was bij de schapen. Samuël liet hem halen en zei dat zij niet zouden aanzitten voordat hij er was. Toen David binnenkwam, beschrijft de tekst hem als roodachtig, schoon van ogen en schoon van aanzien. En de HEERE zei: "Sta op, zalf hem, want deze is het" (1 Samuël 16:12).

Samuël nam de oliehoorn en zalfde David in het midden van zijn broers. Wat Samuël daarbij zei, en wat David en zijn broers ervan begrepen, vertelt de tekst niet. Wel vertelt zij wat God deed: "En de Geest des HEEREN werd vaardig over David van dien dag af en voortaan" (1 Samuël 16:13). Daarna ging Samuël terug naar Rama. David werd niet meteen koning. Hij bleef bij de schapen, en het zou nog jaren duren voordat hij in Hebron als koning gezalfd werd (2 Samuël 2:4).

Hoe kwam David aan het hof van Saul?

Het tweede deel van het hoofdstuk staat lijnrecht tegenover het eerste. "En de Geest des HEEREN week van Saul; en een boze geest van den HEERE verschrikte hem" (1 Samuël 16:14). Sauls knechten raadden hem aan een man te zoeken die op de harp kon spelen. Als de boze geest over hem kwam, zou het dan beter met hem worden. Een van de jongemannen noemde een zoon van Isaï uit Bethlehem. Hij kon spelen, was een dapper held en verstandig in zaken, en de HEERE was met hem (1 Samuël 16:18). Saul liet David halen bij de schapen. Isaï gaf hem een ezel met brood, een leren zak met wijn en een geitenbokje mee voor de koning.

Saul kreeg David zeer lief en maakte hem zijn wapendrager. Hij vroeg Isaï of David bij hem mocht blijven. Het hoofdstuk eindigt aan het hof: als de geest over Saul kwam, nam David de harp en speelde, en het werd beter met Saul (1 Samuël 16:23). Zo stond de gezalfde, door bijna niemand gekend, al naast de koning die hij zou opvolgen. Het vervolg leest u in David en Goliath.

Bethlehem was een kleine plaats in het stamgebied van Juda, ten zuiden van de latere hoofdstad Jeruzalem. Isaï was een kleinzoon van Boaz en Ruth: hun zoon Obed "is de vader van Isai, Davids vader" (Ruth 4:17). In het Nieuwe Testament heet Isaï in de Statenvertaling Jesse (Handelingen 13:22).

Zalven betekende in Israël: olie uitgieten op het hoofd van iemand die God voor een ambt aanwees. Zo werden de priesters gezalfd (Exodus 30:30), de koningen (1 Samuël 10:1, bij Saul) en soms een profeet (1 Koningen 19:16). Het Hebreeuwse woord voor gezalfde is in het Nederlands Messias geworden, in het Grieks Christus (Johannes 1:42). David werd drie keer gezalfd: hier door Samuël, later door de mannen van Juda in Hebron (2 Samuël 2:4) en ten slotte door alle oudsten van Israël (2 Samuël 5:3).

1 Samuël 16:10 laat zeven zonen voorbijgaan voordat David komt, en 1 Samuël 17:12 zegt dat Isaï acht zonen had. 1 Kronieken 2:13-15 noemt er zeven, met David als zevende. Een gangbare verklaring is dat één zoon jong gestorven is en daarom in het geslachtsregister ontbreekt; de Bijbel zegt dat zelf niet. Hoe oud David bij zijn zalving was, staat er evenmin.

In 1 Samuël 16 is de HEERE Degene Die handelt. Hij maakt een eind aan Samuëls rouw, zendt hem, wijst de koning aan en geeft hem Zijn Geest. Samuël weet niet wie hij moet zalven tot God het zegt, en Isaï had zijn jongste zoon niet eens meegenomen. De keuze ligt helemaal bij God: "Ik heb Mij een koning onder zijn zonen uitgezien" (1 Samuël 16:1). Dat is de vrijheid van Gods verkiezing, die Paulus later zo samenvat: "het zwakke der wereld heeft God uitverkoren, opdat Hij het sterke zou beschamen" (1 Korinthe 1:27).

Het kernwoord van het hoofdstuk is dat de HEERE het hart aanziet. Dat zegt eerst iets over God: Hij kent wat voor mensen verborgen is. Het betekent niet dat het uiterlijk er niet toe doet, want ook van David zegt de tekst dat hij schoon van aanzien was. Het betekent wel dat God niet kiest op grond van wat indruk maakt. Over de vraag waarom David gekozen werd, lopen de uitleggingen uiteen. In 1 Samuël 13:14 zei Samuël al tegen Saul: "De HEERE heeft Zich een man gezocht naar Zijn hart". Sommige uitleggers lezen dat als een man die God naar Zijn eigen keuze uitzocht, anderen als een man wiens hart op God gericht was. Handelingen 13:22 voegt eraan toe: "die al Mijn wil zal doen". Beide lezingen houden vast dat de keuze bij God begint.

De zalving met olie is een teken; de werkelijkheid is de Geest. Vanaf die dag werd de Geest des HEEREN vaardig over David, en in hetzelfde hoofdstuk week Hij van Saul. Wat een koning nodig heeft om Gods volk te leiden, heeft hij niet van zichzelf. Later bad David, na zijn zonde met Bathseba: "neem Uw Heiligen Geest niet van mij" (Psalm 51:13). Uitleggers horen daarin wat David bij Saul gezien had, van wie de Geest des HEEREN geweken was.

Deze geschiedenis wijst vooruit naar Christus. De naam Christus betekent Gezalfde. Jezus werd geboren "in de stad Davids" (Lukas 2:11) en heet de Zoon van David (Mattheüs 1:1). Jesaja profeteerde van een Rijsje uit de tronk van Isaï, op Wie de Geest des HEEREN zou rusten (Jesaja 11:1-2), en Petrus zegt dat God Jezus "gezalfd heeft met den Heiligen Geest en met kracht" (Handelingen 10:38). De Heidelbergse Catechismus legt in Zondag 12 (vraag en antwoord 31) uit dat Hij Christus heet omdat Hij gezalfd is tot Profeet, Hogepriester en Koning. De herder die koning werd (Psalm 78:70-71), wijst zo naar de goede Herder. Meer over het hoofdstuk leest u in de uitleg bij 1 Samuël 16.

De HEERE ziet het hart aan. Dat is een troost voor wie door anderen over het hoofd gezien wordt, zoals David bij de schapen. Het is ook ernstig, want voor God telt niet wat wij laten zien. Wij beoordelen mensen gemakkelijk op uiterlijk, talent of zelfverzekerdheid, ook in de kerk. Daarom bidden wij bij een keuze, zoals de apostelen deden: "Gij Heere! Gij Kenner der harten van allen" (Handelingen 1:24). En wij bidden voor onszelf om een hart dat God kent en zoekt.

God werkt in Zijn tijd. David werd gezalfd en ging terug naar de schapen. Het koningschap kwam pas jaren later, langs de weg van strijd en vervolging. Wie Gods beloften heeft, mag wachten zonder ze zelf te forceren. David zou later zelfs weigeren zijn hand uit te steken tegen Saul, omdat Saul nog steeds de gezalfde des HEEREN was (1 Samuël 24:7). In het kleine werk van elke dag is God niet minder aan het werk dan in het grote.

Wij hebben Gods Geest nodig. Saul hield zijn troon nog jaren, maar de Geest des HEEREN was van hem geweken. David kreeg geen kroon, maar wel de Geest. Wat wij ook doen in gezin, kerk of werk: zonder de Heilige Geest zijn wij niet tot Gods dienst bekwaam. De hemelse Vader belooft de Heilige Geest aan wie Hem erom bidden (Lukas 11:13).