Bileam en zijn ezelin

Numeri 22 tot 24 vertelt hoe Bileam Israël moest vervloeken, aan het eind van de woestijnreis. Na de koperen slang had Israël Sihon en Og verslagen (Numeri 21:21-35) en lag het nu in de vlakke velden van Moab, tegenover Jericho.

Waarom liet Balak Bileam halen?

Balak, de zoon van Zippor, koning van Moab, zag wat Israël met de Amorieten had gedaan, en Moab werd zeer bang. Hij zond boden met het loon der waarzeggingen naar Bileam, de zoon van Beor, in Pethor aan de rivier. Balak was overtuigd dat wie Bileam zegende, gezegend was, en wie hij vervloekte, vervloekt (Numeri 22:6). Bileam liet de mannen overnachten. Gods antwoord was duidelijk: "Gij zult met hen niet trekken; gij zult dat volk niet vloeken, want het is gezegend" (Numeri 22:12).

Waarom werd de HEERE toornig toen Bileam ging?

Balak zond meer en aanzienlijker vorsten en beloofde Bileam grote eer. Bileam antwoordde dat hij voor een huis vol zilver en goud het bevel van de HEERE niet kon overtreden. Toch liet hij ook deze mannen overnachten. Die nacht zei God: "Dewijl die mannen gekomen zijn, om u te roepen, sta op, ga met hen" (Numeri 22:20), maar hij mocht alleen doen wat God sprak. De volgende morgen zadelde Bileam zijn ezelin en trok mee. "Doch de toorn des HEEREN werd ontstoken, omdat hij heentoog" (Numeri 22:22). Sommige uitleggers lezen vers 20 als een voorwaarde: alleen als de mannen hem kwamen roepen. Anderen zien een toelating: God liet hem gaan, maar kende zijn hart, dat het loon liefhad (2 Petrus 2:15). De Engel des HEEREN ging in de weg staan, Bileam tot een tegenpartij.

Wat zag de ezelin van Bileam?

Onderweg zag de ezelin de Engel staan met een uitgetrokken zwaard in Zijn hand en week uit, het veld in. Bileam sloeg haar. Daarna stond de Engel in een pad tussen de wijngaarden, tussen twee muren. De ezelin drukte zich tegen de wand en klemde Bileams voet ertegen, en hij sloeg haar opnieuw. Ten slotte stond de Engel op een enge plaats zonder uitweg naar rechts of links. Toen ging de ezelin liggen, en Bileam sloeg haar in zijn toorn met een stok.

Wat zei de sprekende ezel tegen Bileam?

De HEERE opende de mond van de ezelin, en zij vroeg Bileam: "Wat heb ik u gedaan, dat gij mij nu driemaal geslagen hebt" (Numeri 22:28)? Bileam zei dat zij hem bespot had en dat hij haar zou doden als hij een zwaard had. Toen opende de HEERE Bileams ogen, en hij boog zich voor de Engel. De Engel zei dat de ezelin driemaal voor Hem was uitgeweken; anders had Hij Bileam gedood en haar in leven gelaten. Bileam erkende dat hij gezondigd had en bood aan terug te gaan, maar hij moest verder: "alleenlijk dat woord, wat Ik tot u spreken zal, dat zult gij spreken" (Numeri 22:35).

Waarom zegende Bileam Israël in plaats van het te vervloeken?

Balak nam Bileam mee naar de hoogten van Baal. Bileam ging de HEERE tegemoet, Die het woord in zijn mond legde. Zijn eerste spreuk was een zegen: "Wat zal ik vloeken, dien God niet vloekt" (Numeri 23:8)? Balak nam hem mee naar het veld Zofim op de hoogte van Pisga, en later naar de hoogte van Peor. Telkens werden er zeven altaren gebouwd en offers gebracht, en telkens kwam er een zegen. De derde keer ging Bileam niet meer uit naar toverijen; de Geest van God kwam op hem, en hij prees de tenten van Jakob. Toen ontstak Balaks toorn, want Bileam had driemaal gezegend in plaats van gevloekt.

Wat zei Bileam over de ster uit Jakob?

Balak stuurde Bileam weg, maar hij sprak nog een vierde spreuk, over wat Israël in de laatste dagen aan Moab zou doen: "Er zal een ster voortkomen uit Jakob, en er zal een scepter uit Israel opkomen" (Numeri 24:17). Een ster en een scepter zijn beelden van een koning (zie de uitleg bij Numeri 24). In die spreuk noemde hij ook Edom. Daarna volgden korte spreuken over Amalek, de Kenieten en Assur. Toen ging Bileam terug naar zijn plaats, en Balak ging zijn weg.

De Moabieten stamden af van Lot (Genesis 19:37). Israël mocht hun land niet aanvallen, want de HEERE had het aan Lots kinderen gegeven (Deuteronomium 2:9). Toch was Balak bang voor het volk dat in zijn vlakte gelegerd was. Pethor lag "aan de rivier" (Numeri 22:5); Deuteronomium 23:4 plaatst het in Mesopotamië. Met de rivier is waarschijnlijk de Eufraat bedoeld. Balaks boden maakten die lange reis twee keer.

Bileam was geen Israëliet. Hij kende de Naam van de HEERE, maar Numeri 24:1 zegt dat hij eerder uitging naar toverijen, en Jozua 13:22 noemt hem "den voorzegger", een waarzegger. Een muurtekst uit Deir Alla in Jordanië, in 1967 gevonden, noemt Bileam, de zoon van Beor, een ziener van de goden; die tekst staat los van de Bijbel en bewijst de geschiedenis niet.

In deze geschiedenis is God het Die handelt. Balak huurt een ziener in, laat altaren bouwen en zoekt steeds een andere plek, maar de HEERE legt het woord in de mond van Bileam. Of Gods volk gezegend of vervloekt wordt, ligt niet in de hand van een waarzegger. God had aan Abraham beloofd: "Ik zal zegenen, die u zegenen, en vervloeken, die u vloekt" (Genesis 12:3), en Bileams derde spreuk eindigt met dezelfde gedachte (Numeri 24:9). In de tweede spreuk zegt hij Wie God is: "God is geen man, dat Hij liegen zou" (Numeri 23:19). Wat God gezegd heeft, maakt Hij waar. Mozes vat het later samen: de HEERE heeft Israël "den vloek in een zegen veranderd" (Deuteronomium 23:5), omdat Hij Zijn volk liefhad. Die zegen kwam niet uit Israël zelf voort, want het volk had in de woestijn telkens gemurmureerd. Hij kwam uit Gods liefde en trouw.

De ezelin laat zien hoe blind een mens kan zijn die van God weet en toch zijn eigen weg gaat. Bileam was een ziener, maar het dier zag de Engel eerder dan hij. De HEERE opende eerst de mond van de ezelin en daarna de ogen van Bileam: beide zijn Zijn werk. Petrus schrijft dat "het jukdragende stomme dier, sprekende met mensenstem, heeft des profeten dwaasheid verhinderd" (2 Petrus 2:16). De Engel spreekt met het gezag van God Zelf: Bileams weg wijkt "van Mij" af (Numeri 22:32). Veel uitleggers in de gereformeerde traditie zien in Hem de Zoon van God vóór Zijn menswording; anderen zien een engel die in Gods Naam spreekt (zie de Engel des HEEREN).

De ster uit Jakob spreekt van een koning uit Israël. David sloeg later de Moabieten (2 Samuël 8:2), en daarin zien uitleggers een eerste vervulling. De christelijke kerk heeft deze woorden ook gelezen als een belofte die vooruitwijst naar de Messias, de Koning uit Davids huis. Het Nieuwe Testament haalt Numeri 24:17 niet letterlijk aan. Wel zochten de wijzen de Koning der Joden, want zij hadden "Zijn ster in het Oosten" gezien (Mattheüs 2:2).

Gods zegen staat vast. Balak probeerde het drie keer, op drie plaatsen, met telkens zeven varren en zeven rammen, en het veranderde niets. Wie God toebehoort, hoeft niet te vrezen voor wat mensen over hem uitspreken. Paulus vraagt: "Zo God voor ons is, wie zal tegen ons zijn" (Romeinen 8:31)? Dat belooft geen leven zonder strijd, wel dat geen vloek het laatste woord heeft over wie God gezegend heeft.

Gods woorden kennen is nog niet God gehoorzamen. Bileam sprak ware woorden over God en zei dat geen zilver of goud hem kon omkopen. Toch vroeg hij opnieuw toen God al nee had gezegd, en het Nieuwe Testament zegt dat hij "het loon der ongerechtigheid liefgehad heeft" (2 Petrus 2:15). Later bleek wat er in zijn hart was: door zijn raad werd Israël verleid bij Peor (Numeri 31:16), en hij kwam om door het zwaard (Numeri 31:8). Wat God duidelijk gezegd heeft, hoeven wij Hem niet opnieuw voor te leggen in de hoop op een ander antwoord.

God houdt een mens tegen op een verkeerde weg. Bij Bileam deed Hij dat met een ezelin en met Zijn Engel. Ook nu kan Hij iemand stilzetten langs een weg die die persoon niet verwacht. Het is genade als Hij onze ogen opent, zodat wij zien wat wij eerst niet zagen, en ons laat erkennen wat Bileam zei: "Ik heb gezondigd" (Numeri 22:34).