Een jaar waarin schulden en verlies niet het laatste woord hebben: dat is in het kort het jubeljaar uit Leviticus 25. Het woord jubeljaar klinkt nog altijd door in het Nederlands, bijvoorbeeld bij een jubileum. In de Bijbel gaat het om een bijzondere instelling van God voor Zijn volk Israël. Op deze pagina leest u wat het jubeljaar was, wat er gebeurde, hoe het verschilde van het sabbatjaar, of Israël het ook werkelijk hield, en waarom Jezus in Nazareth aan dit jaar herinnerde.
Wat is het jubeljaar in de Bijbel?
God gaf Israël een ritme van zevens. Elke zevende dag was een sabbat, elk zevende jaar een sabbatjaar. Na zeven sabbatjaren, zevenmaal zeven jaren (Leviticus 25:8), kwam het vijftigste jaar. Dat begon op de verzoendag, in de zevende maand, met het geluid van de bazuin door het hele land (Leviticus 25:9). Daarop volgt het gebod: 'En gij zult dat vijftigste jaar heiligen, en vrijheid uitroepen in het land, voor al zijn inwoners; het zal u een jubeljaar zijn' (Leviticus 25:10). In de uitleg van Leviticus 25 leest u het hele hoofdstuk.
Opvallend is de dag waarop het begon. Op de verzoendag deed de hogepriester verzoening voor de zonden van het volk. Uitleggers hebben erop gewezen dat de vrijheid van het jubeljaar zo begon op de dag dat de schuld voor God bedekt werd.
Wat gebeurde er in het jubeljaar?
Leviticus 25 noemt drie dingen die in het jubeljaar gebeurden:
- Land keerde terug: wie uit armoede zijn grond verkocht had, kreeg die in het jubeljaar terug, zodat elke familie haar erfdeel hield (Leviticus 25:13, 28).
- Knechten kwamen vrij: een Israëliet die zich uit armoede aan een ander had verkocht, mocht niet als slaaf behandeld worden; hij diende als een dagloner tot het jubeljaar en ging dan met zijn kinderen vrij terug naar zijn familie (Leviticus 25:39-41).
- Het land rustte: er werd niet gezaaid en niet geoogst (Leviticus 25:11). Het volk leefde van de oogst die God in de jaren daarvoor gegeven had; Hij beloofde Zijn zegen zo te gebieden dat die genoeg zou zijn (Leviticus 25:20-22).
De reden geeft God Zelf: 'Het land ook zal niet voor altoos verkocht worden; want het land is het Mijne, dewijl gij vreemdelingen en bijwoners bij Mij zijt' (Leviticus 25:23). Wie grond kocht, kocht eigenlijk alleen de oogsten tot het volgende jubeljaar; daarom hing de prijs af van het aantal jaren dat nog overbleef (Leviticus 25:15-16). Hetzelfde geldt voor de mensen: zij waren Gods dienstknechten, door Hem uit Egypte bevrijd, en mochten daarom niet blijvend elkaars eigendom worden (Leviticus 25:55). Het jubeljaar beschermde de zwakke tegen blijvende armoede. 'Dat dan niemand zijn naaste verdrukke; maar vreest voor uw God' (Leviticus 25:17).
Wat is het verschil tussen het sabbatjaar en het jubeljaar?
Het sabbatjaar kwam elk zevende jaar. 'Doch in het zevende jaar zal voor het land een sabbat der rust zijn, een sabbat den HEERE' (Leviticus 25:4). Dan werd er niet gezaaid en niet gesnoeid. Deuteronomium voegt eraan toe dat in dat jaar schulden werden kwijtgescholden (Deuteronomium 15:1-2), en een Hebreeuwse knecht ging na zes jaar dienst vrij (Deuteronomium 15:12).
Het jubeljaar kwam na zeven sabbatjaren en ging verder. Dan keerde ook het land terug naar de familie die het oorspronkelijk als erfdeel had gekregen. Het sabbatjaar gaf rust en kwijtschelding; het jubeljaar gaf herstel. Meer over het sabbatsgebod in het algemeen leest u bij het onderwerp de sabbat in de Bijbel.
Werd het jubeljaar echt gehouden?
Dat weten we niet zeker. Het jubeljaar wordt in Numeri 36:4 als een bekende instelling genoemd, maar de Bijbel beschrijft nergens dat het in een bepaald jaar gevierd werd. Wel lezen we hoe de vrijlating van het zevende jaar werd verwaarloosd. Koning Zedekia sloot een verbond om de Hebreeuwse knechten vrij te laten, maar de eigenaars namen hen daarna terug, en Jeremia moest daarover Gods oordeel aankondigen (Jeremia 34:8-17). De kroniekschrijver verbindt de zeventig jaren van de ballingschap met de sabbatten die het land niet had gehad (2 Kronieken 36:21; vergelijk Leviticus 26:34).
Dat er geen verslag van een jubeljaar is, bewijst niet dat het nooit gehouden werd. Het laat wel zien dat de Bijbel eerlijk is over een volk dat Gods goede inzettingen vaak niet volgde.
Wat betekent 'het aangename jaar des Heeren'?
De profeet Jesaja gebruikt de taal van het jubeljaar voor de komst van de Gezalfde: Hij is gezonden 'den gevangenen vrijheid uit te roepen, en den gebondenen opening der gevangenis' (Jesaja 61:1), en om het jaar van het welbehagen des HEEREN uit te roepen (Jesaja 61:2).
In de synagoge van Nazareth las Jezus deze woorden voor. Lukas geeft ze zo weer: 'om de verslagenen heen te zenden in vrijheid; om te prediken het aangename jaar des Heeren' (Lukas 4:19). Daarna zei Hij: 'Heden is deze Schrift in uw oren vervuld' (Lukas 4:21). Jezus zegt daarmee niet dat Israël opnieuw grond moest verdelen. Hij is Zelf de vervulling: in Hem komt de vrijheid die het jubeljaar afschaduwde, de bevrijding van schuld en van de macht van de zonde. Het hele gedeelte leest u in de uitleg van Lukas 4.
De Rooms-Katholieke Kerk spreekt ook van een jubeljaar, als zij een heilig jaar uitroept, zoals in 2025. Dat is een ander gebruik van het woord, met een eigen kerkelijke betekenis; het is iets anders dan wat Leviticus 25 voorschrijft.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt in artikel 25 dat de ceremoniën en schaduwen van de wet met de komst van Christus een einde hebben genomen, terwijl hun waarheid en inhoud in Hem blijven. Dat geldt ook voor het jubeljaar. Het burgerlijke stelsel van Israël met zijn landverdeling is niet voor ons voorgeschreven; zijn boodschap van vrijheid en zorg voor de naaste spreekt wel. Of christenen de wet van Mozes nog moeten houden, leest u bij de vraag of christenen de wet van Mozes moeten houden.
In Zondag 38 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 103) wijst de uitleg van het vierde gebod naar dezelfde verte: dat ik alle dagen van mijn leven van mijn boze werken rust, de Heere door Zijn Geest in mij laat werken, 'en alzo den eeuwigen sabbat in dit leven aanvange' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 38, vraag 103). De rust en vrijheid die het jubeljaar beloofde, begint voor wie in Christus is al hier.
'Indien dan de Zoon u zal vrijgemaakt hebben, zo zult gij waarlijk vrij zijn' (Johannes 8:36)