Wie de Bijbel in de grondtalen leest of een moderne vertaling naast de Statenvertaling legt, komt verschillende woorden tegen waar de Statenvertaling vaak hel schrijft: sheol, hades en gehenna, en één keer een vorm van tartarus. Dat roept vragen op. Betekenen ze allemaal hetzelfde? Is het dodenrijk iets anders dan de hel? Hieronder leest u wat elk woord betekent, waar het staat, waarom de Statenvertaling soms hel en soms graf kiest, en waarom het onderscheid ertoe doet zonder dat de ernst van de Schrift verdwijnt.
Wat betekent sheol in het Oude Testament?
Sheol is het Hebreeuwse woord voor de plaats of toestand van de doden. Het komt in het Oude Testament vaak voor, vooral in de Psalmen, Job, Spreuken en Jesaja. Het heeft een brede betekenis. Soms gaat het eenvoudig om het graf, de plek waar een gestorvene heengaat. Toen Jakob dacht dat Jozef dood was, zei hij: 'Want ik zal, rouw bedrijvende, tot mijn zoon in het graf nederdalen' (Genesis 37:35). Daar staat in het Hebreeuws sheol.
Elders vertaalt de Statenvertaling hetzelfde woord met hel. David zegt in een psalm: 'Want Gij zult mijn ziel in de hel niet verlaten; Gij zult niet toelaten, dat Uw Heilige de verderving zie' (Psalm 16:10). Petrus haalt dit vers op de Pinksterdag aan en past het toe op de opstanding van Christus (Handelingen 2:27, 31). In de uitleg van Psalm 16 leest u meer over deze profetie.
Waarom vertaalt de Statenvertaling sheol met hel of graf?
De Statenvertalers hebben hun keuze zelf verantwoord in de kanttekeningen. Bij Genesis 37:35 leggen ze uit dat het Hebreeuwse woord meerdere betekenissen heeft. Het betekent soms het graf, zoals hier en in Prediker 9:10. Soms gaat het om grote diepten of verborgen plaatsen, zoals in Psalm 139:8. Soms is het de hel, de plaats van de verdoemden. En soms beschrijft het de uiterste benauwdheid en het gevoel van Gods toorn. Bij Genesis 37:35 kiezen ze voor graf, omdat Jakob van zijn zoon geloofde dat hij niet verloren was.
Bij Psalm 16:10 schrijven de kanttekeningen dat hel daar graf betekent, of volgens sommigen de helse pijn die Christus in Zijn lijden droeg. De vertalers lieten de lezer dus niet in het ongewisse. Het woord hel in de Statenvertaling moet steeds in zijn verband gelezen worden: het kan het graf zijn, het dodenrijk, of de plaats van de straf.
Hades: het dodenrijk in het Nieuwe Testament
In het Griekse Nieuwe Testament is hades het woord dat overeenkomt met sheol. De oude Griekse vertaling van het Oude Testament gebruikte het al als vertaling van sheol, en zo citeert Handelingen 2:27 ook Psalm 16:10. De Statenvertaling geeft hades steeds weer met hel.
De bekendste plaats is de gelijkenis van de rijke man en Lazarus: 'En als hij in de hel zijn ogen ophief, zijnde in de pijn, zag hij Abraham van verre, en Lazarus in zijn schoot' (Lukas 16:23). Hier is hades een plaats van pijn voor de goddeloze na zijn dood. De kanttekeningen waarschuwen dat de beelden van ogen, tong en vinger niet letterlijk bedoeld zijn, maar wel de grootte van de pijn en de onveranderlijkheid van de staat na dit leven uitdrukken.
Hades is echter niet het eindpunt. Christus zegt: Ik heb de sleutels der hel en des doods (Openbaring 1:18). En aan het einde van de Bijbel staat: 'En de dood en de hel werden geworpen in den poel des vuurs; dit is de tweede dood' (Openbaring 20:14). Het dodenrijk zelf wordt dus opgeheven bij het laatste oordeel.
Gehenna en tartarus: de plaats van de straf
Gehenna is een ander woord. Het komt van het Hebreeuwse Ge Hinnom, het dal van Hinnom bij Jeruzalem. Daar offerden afgodische Israëlieten hun kinderen. Jeremia zegt erover: 'En zij hebben gebouwd de hoogten van Tofeth, dat in het dal des zoons van Hinnom is, om hun zonen en hun dochteren met vuur te verbranden' (Jeremia 7:31). Koning Josia verontreinigde die plaats (2 Koningen 23:10). De kanttekeningen bij Mattheüs 5:22 leggen uit dat het woord gehenna daarom vaak voor de helse pijn gebruikt wordt.
De Heere Jezus gebruikt gehenna voor de eeuwige straf na het oordeel, met lichaam en ziel: 'vreest veel meer Hem, Die beide ziel en lichaam kan verderven in de hel' (Mattheüs 10:28). Ook in Markus 9:43 spreekt Hij over de hel, het onuitblusselijk vuur. Gehenna is dus wat we gewoonlijk de hel noemen. Of die straf eeuwig is, leest u bij de vraag is de hel eeuwig.
Tartarus komt één keer voor, als werkwoord, in 2 Petrus 2:4. Daar staat dat God de engelen die gezondigd hebben in de hel geworpen heeft, tot het oordeel bewaard. Meer bijbelteksten over dit onderwerp vindt u bij de hel in de Bijbel.
Misverstanden over het dodenrijk
Omdat sheol in het Oude Testament soms een stille, donkere plaats lijkt, concluderen sommigen dat de doden in een soort slaap zijn tot de opstanding, of dat er na de dood niets meer is. Maar het Oude Testament spreekt ook over Gods aanwezigheid daar (Psalm 139:8) en over verlossing uit het geweld van het graf (Psalm 49:16). Het Nieuwe Testament maakt duidelijk dat de ziel na de dood bewust bij Christus is (Lukas 23:43) of in de pijn (Lukas 16:23). Wat het betekent dat Christus nederdaalde ter helle, leest u bij de vraag is Jezus in de hel geweest.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De Heidelbergse Catechismus legt in Zondag 16 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 44) het woord hel uit in de belijdenis nedergedaald ter helle. Christus heeft in Zijn hele lijden, en vooral aan het kruis, onuitsprekelijke benauwdheid gedragen, opdat Hij 'mij van de helse benauwdheid en pijn verlost heeft' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 16, vraag 44). Dat sluit aan bij de kanttekening bij Psalm 16:10.
In Zondag 22 (vraag 57) belijdt de gelovige dat zijn ziel na dit leven 'terstond tot Christus, haar Hoofd, zal opgenomen worden' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 22, vraag 57). Artikel 37 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat bij de wederkomst alle doden uit de aarde zullen opstaan, met lichaam en ziel verenigd, en dat de goddelozen dan eeuwig gestraft en de gelovigen met heerlijkheid gekroond worden.
'Doch Ik zal hen van het geweld der hel verlossen, Ik zal ze vrijmaken van den dood' (Hosea 13:14)