In het kerkblad of op de website van een gemeente staat soms bij een dienst: leesdienst. Wie dat woord niet kent, vraagt zich af wat er dan anders is. In veel reformatorische gemeenten is het een vertrouwd verschijnsel, zeker in gemeenten zonder eigen predikant. Hieronder leest u wat een leesdienst is, waarom gemeenten zulke diensten houden, wat de bijbelse grond is, hoe zo'n dienst gewoonlijk verloopt, wat oefenaars en kandidaten zijn en waarin kerken hierin verschillen.
Wat is een leesdienst?
Een leesdienst is een kerkdienst waarin een ouderling voorgaat in plaats van een predikant. Hij leidt de dienst en leest een preek voor die door een predikant geschreven is. Zo'n preek heet een leespreek. Het kan een preek zijn van een predikant die nog leeft, maar vaak is het een preek van een predikant die al lang geleden overleden is, uit een bundel die daarvoor bewaard en uitgegeven is.
De ouderling, die als opziener over de gemeente gesteld is (Handelingen 20:28), brengt het Woord dus door het voorlezen van een uitleg die een dienaar van het Woord heeft opgesteld; hij preekt niet zelf. Wat een ouderling verder doet in de gemeente, leest u bij de vraag wat een ouderling doet.
Waarom houden gemeenten een leesdienst?
De belangrijkste reden is dat er geen predikant beschikbaar is. Een gemeente kan vacant zijn: de eigen predikant is vertrokken of overleden en er is nog geen nieuwe. Ook wanneer er wel een predikant is, kan hij ziek zijn, op vakantie, of elders voorgaan. In kerkverbanden met veel gemeenten en weinig predikanten komt dat geregeld voor. Hoe een gemeente een nieuwe predikant zoekt, leest u bij de vraag hoe een predikant beroepen wordt.
De gemeente kiest er dan voor om toch samen te komen rond Gods Woord. Het vierde gebod (Exodus 20:8) vraagt, zoals de catechismus het uitlegt, dat de gemeente op de rustdag samenkomt om Gods Woord te horen. De brief aan de Hebreeën vermaant de onderlinge bijeenkomst niet na te laten (Hebreeën 10:25). Een leesdienst maakt dat mogelijk, ook als er geen dienaar van het Woord is.
Wat is de bijbelse grond voor een leesdienst?
De Bijbel laat zien dat het lezen en uitleggen van Gods Woord in de samenkomst van de gemeente een eigen plaats heeft. Na de terugkeer uit de ballingschap kwam het volk samen en Ezra en de Levieten lazen de wet voor: 'En zij lazen in het boek, in de wet Gods, duidelijk; en den zin verklarende, zo maakten zij, dat men het verstond in het lezen' (Nehemia 8:9). Lezen en verklaren gingen samen. In de uitleg van Nehemia 8 leest u meer over deze samenkomst.
Ook in het Nieuwe Testament werd voorgelezen. De Heere Jezus stond in de synagoge van Nazareth op om te lezen (Lukas 4:16). En de brieven van de apostelen waren bedoeld om in de gemeente voorgelezen te worden. Paulus schrijft: 'En wanneer deze zendbrief van u zal gelezen zijn, maakt, dat hij ook in de gemeente der Laodicensen gelezen worde' (Kolossenzen 4:16). Aan de Thessalonicenzen schrijft hij met nadruk dat zijn brief aan alle broeders voorgelezen moet worden (1 Thessalonicenzen 5:27).
Aan Timotheüs geeft hij de opdracht: 'Houd aan in het lezen, in het vermanen, in het leren, totdat ik kome' (1 Timotheüs 4:13). Het lezen van de Schrift in de gemeente is dus een opdracht op zich. En de belofte die eraan verbonden is, geldt ook in een leesdienst: 'Zo is dan het geloof uit het gehoor, en het gehoor door het Woord Gods' (Romeinen 10:17).
Hoe verloopt een leesdienst?
De vorm verschilt per kerkverband en per gemeente, maar in grote lijnen lijkt een leesdienst op een gewone dienst. Er wordt gezongen (vergelijk Kolossenzen 3:16), gebeden, de wet of de geloofsbelijdenis gelezen, een schriftgedeelte gelezen en een preek gelezen. De ouderling kiest de preek meestal vooraf en stemt de psalmen erop af. Soms wordt in de middagdienst een preek over de catechismus gelezen; wat dat inhoudt, leest u bij de vraag wat catechismusprediking is.
Een verschil zit vaak aan het einde van de dienst. In veel gemeenten spreekt de ouderling geen zegen uit over de gemeente, omdat dat in die kerken voorbehouden is aan de dienaar van het Woord. Hij bidt dan om de zegen, bijvoorbeeld in de wij-vorm: dat de Heere ons zegene. Hoe uw eigen gemeente dat doet, kan per kerkverband verschillen.
Oefenaars en kandidaten
Naast leesdiensten kennen sommige kerkverbanden oefenaars. Dat zijn broeders zonder het ambt van predikant die van de kerk, na onderzoek, de vrijheid hebben gekregen om in een dienst zelf een stichtelijk woord te spreken. Welke vergadering die vrijheid geeft, de kerkenraad of een meerdere vergadering, verschilt per kerkverband. Daarachter staat de bijbelse gedachte dat wie predikt, gezonden moet zijn (Romeinen 10:15). Zij spreken dus zelf over een schriftgedeelte, in plaats van een preek voor te lezen. Waar oefenaars voorgaan, gelden vaak eigen regels voor de zegen en voor de sacramenten.
Ook kandidaten, die hun opleiding tot predikant hebben afgerond maar nog niet als predikant zijn bevestigd, gaan in veel kerken voor met een eigen preek. Hoe zij met de zegen omgaan, verschilt per kerkverband. Het verschil met een leesdienst is dat bij een oefenaar of kandidaat de preek door de voorganger zelf wordt opgesteld en gesproken.
Waar christenen verschillen
Bijbelgetrouwe christenen zijn het erover eens dat de gemeente samenkomt rond het Woord, ook wanneer er geen predikant is. Over de vorm verschillen ze:
- Leesdienst met een gelezen preek: in veel reformatorische gemeenten de gewone vorm bij afwezigheid van een predikant. Het argument: de gemeente hoort dan een preek van een geroepen dienaar van het Woord, en niemand neemt een ambt op zich dat hem niet gegeven is (Romeinen 10:14-15).
- Een oefenaar of een kandidaat: in andere gemeenten de voorkeur, omdat een levend gesproken woord meer op de gemeente van nu kan ingaan.
- Een gemeentelid dat preekt: in veel evangelische gemeenten mogen gemeenteleden met gaven preken, zonder onderscheid tussen ambtsdrager en gemeentelid.
- Aansluiten bij een andere dienst: sommige gemeenten volgen bij vacature de uitzending van een dienst elders.
Hoe uw eigen kerk hierin staat, kan uw predikant of kerkenraad u uitleggen. Een verschil in deze praktijk maakt niemand tot een minder trouw christen.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
In Zondag 38 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 103) staat wat God in het vierde gebod vraagt. Eerst 'dat de kerkedienst, of het predikambt, en de scholen onderhouden worden' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 38, vraag 103). Daarnaast dat ik op de rustdag 'tot de gemeente Gods naarstiglijk kome, om Gods Woord te horen' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 38, vraag 103). Een leesdienst dient dat tweede doel wanneer het eerste even niet vervuld kan worden.
Artikel 30 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis belijdt dat de kerk geregeerd wordt naar de geestelijke orde die de Heere in Zijn Woord heeft geleerd: dienaren die het Woord prediken en de sacramenten bedienen, en ouderlingen en diakenen die samen met de dienaren de raad van de kerk vormen. In een leesdienst draagt de ouderling die verantwoordelijkheid voor de samenkomst, totdat God weer een dienaar geeft.
'Zo is dan het geloof uit het gehoor, en het gehoor door het Woord Gods' (Romeinen 10:17)