Bijna iedereen krijgt er een keer mee te maken: een hypotheek voor een huis, een studielening, een auto op afbetaling of een familielid dat om geld vraagt. Veel christenen vragen zich dan af of lenen wel past bij een leven voor Gods aangezicht. Op deze pagina leest u wat de Bijbel zegt over lenen en schulden, hoe het zit met rente, wat Calvijn daarover leerde en waar u terechtkunt als schulden te zwaar worden.
Wat zegt de Bijbel over geld lenen?
De tekst die het vaakst genoemd wordt, is Romeinen 13:8: 'Zijt niemand iets schuldig, dan elkander lief te hebben' (Romeinen 13:8). Wie het verband leest, ziet dat Paulus in het vers ervoor zegt dat de gelovige iedereen moet geven wat hij schuldig is: belasting, tol, ontzag en eer (Romeinen 13:7). De apostel verbiedt hier geen lening als zodanig. Hij zegt dat een christen zijn verplichtingen nakomt en niemand laat wachten op wat hem toekomt. Er is maar één schuld die nooit afgelost raakt: de liefde tot de naaste. In de uitleg van Romeinen 13 leest u het hele hoofdstuk in samenhang.
Dat lenen op zichzelf geen zonde is, blijkt ook elders. De wet van Mozes regelt hoe Israël moest lenen en uitlenen (Deuteronomium 15:7-8), en de Heere Jezus zegt: keer u niet af van wie van u lenen wil (Mattheüs 5:42). Wat de Bijbel wel scherp veroordeelt, is lenen zonder terug te betalen: 'De goddeloze ontleent en geeft niet weder; maar de rechtvaardige ontfermt zich, en geeft' (Psalm 37:21).
Tegelijk is de Schrift nuchter over wat schuld met een mens doet. Spreuken zegt: 'De rijke heerst over de armen; en die ontleent, is des leners knecht' (Spreuken 22:7). Dat is geen verbod, maar een wijsheid uit het leven: wie schulden heeft, is niet meer vrij.
Wat zegt de Bijbel over rente?
In Israël mocht een Israëliet geen rente vragen van een arme volksgenoot: 'Indien gij Mijn volk, dat bij u arm is, geld leent, zo zult gij tegen hetzelve niet zijn, als een woekeraar' (Exodus 22:25). Het oude woord woeker staat in de Statenvertaling voor rente in het algemeen, niet alleen voor een buitensporig hoge rente. Leviticus 25 noemt de reden: een verarmde broeder moest geholpen worden, zodat hij kon blijven leven (Leviticus 25:35-37).
Deuteronomium 23:19-20 verbiedt rente van een broeder, maar staat haar toe van een vreemde, doorgaans uitgelegd als een buitenlander die handel dreef. Dat laat zien dat woeker hier gewone rente is. De leningen in de wet waren in de eerste plaats noodleningen aan wie geen brood of zaaigoed meer had. Wie aan een arme rente vroeg, verdiende aan diens nood. Psalm 15:5 noemt het daarom een kenmerk van de rechtvaardige dat hij zijn geld niet op woeker geeft.
In de gelijkenis van de talenten laat de Heere Jezus de heer zeggen dat zijn geld bij de wisselaars met woeker had kunnen renderen (Mattheüs 25:27), als beeld en zonder oordeel over rente.
Calvijn en de reformatorische herwaardering
In de middeleeuwen verbood de kerk elke rente op een lening. Johannes Calvijn dacht daar anders over. In een brief over de rente (rond 1545, later uitgegeven als De usuris) en in zijn commentaar op Psalm 15 betoogt hij dat de Schrift niet elke rente verbiedt. Verboden is rente die de naaste schaadt, vooral de arme. Een koopman die met geleend geld winst maakt, mag volgens Calvijn een redelijk deel daarvan aan de uitlener teruggeven. Zijn toetssteen was de gulden regel (Mattheüs 7:12) en de billijkheid: van een arme geen rente, nooit meer dan de wet van het land toestaat, en altijd met het oog op het welzijn van de naaste.
Mag een christen een hypotheek of studieschuld hebben?
Een hypotheek is een lening voor een huis, met dat huis als onderpand. Tegenover de schuld staat een bezit, en de aflossing komt uit een vast inkomen. Veel christenen zien daarom een hypotheek die bij het inkomen past niet als een verkeerde schuld; in een land waar een huis zonder lening voor de meesten onbetaalbaar is, is het vaak de enige weg naar een eigen woning. Een studieschuld is te vergelijken: het geld gaat naar een opleiding waarmee iemand later in zijn onderhoud en dat van zijn gezin kan voorzien.
Toch blijft de vraag of u de last kunt dragen. De Heere Jezus spreekt over iemand die een toren wil bouwen en eerst gaat zitten en 'overrekent de kosten, of hij ook heeft, hetgeen tot volmaking nodig is' (Lukas 14:28). Dat geldt voor een hypotheek, en nog meer voor lenen om iets te kopen wat u eigenlijk niet kunt betalen, zoals rood staan, achteraf betalen of een lening voor een vakantie of een nieuwe auto. Dan gaat het niet om onderdak of brood, maar om begeerte. De Bijbel noemt de geldgierigheid een wortel van alle kwaad (1 Timotheüs 6:10). Meer over geld en bezit leest u in de blog wat de Bijbel zegt over geld en bezit en bij het onderwerp financiën en geloof. Deze pagina geeft geen financieel advies; laat u bij een grote lening goed en onafhankelijk voorlichten.
Hoe gaat een christen om met geld uitlenen?
De Bijbel spreekt vaker over uitlenen dan over lenen. Van de rechtvaardige zegt Psalm 37 dat hij zich ontfermt en leent (Psalm 37:26). De Heere Jezus gaat verder: 'doet goed, en leent, zonder iets weder te hopen; en uw loon zal groot zijn' (Lukas 6:35). Wie uitleent aan iemand in nood, moet er rekening mee houden dat het geld niet terugkomt. Het is wijs om alleen uit te lenen wat u zou kunnen missen; soms is geven beter dan lenen, omdat een openstaande schuld een vriendschap of familieband kan belasten.
Wees ook voorzichtig met borg staan (Spreuken 6:1-5; Spreuken 22:26-27): de borg neemt de schuld van een ander op zich zonder zicht te hebben op wat die ander doet.
Wat als schulden u boven het hoofd groeien?
Schulden komen niet altijd door eigen schuld: ziekte, werkloosheid, een scheiding of een overlijden kunnen een gezin plotseling in de problemen brengen. De Bijbel vertelt over een weduwe die door een schuldeiser bedreigd werd en hulp zocht bij de profeet Elisa (2 Koningen 4:1-7). De Heere zorgde voor haar en haar kinderen. Om hulp vragen is geen schande.
Zoek daarom op tijd hulp; hoe eerder, hoe meer er nog mogelijk is. In Nederland is elke gemeente wettelijk verplicht schuldhulpverlening te bieden; u vindt de weg erheen op de website van uw gemeente. In België kunt u terecht bij het OCMW. Ook de diaconie van uw kerk is er om lasten te helpen dragen (Galaten 6:2); diakenen horen vertrouwelijk om te gaan met wat u hun vertelt. Spelen schulden door gokken mee, dan vindt u meer bij de vraag of gokken een zonde is.
Waar christenen verschillen
Alle bijbelgetrouwe christenen zijn het erover eens dat een schuld terugbetaald moet worden, dat geldgierigheid zonde is en dat een arme niet mag worden uitgebuit. Over de uitwerking verschillen zij.
- Zoveel mogelijk zonder schuld: sommige christenen lezen Romeinen 13:8 als een opdracht om helemaal niet te lenen, en Spreuken 22:7 als een dringende waarschuwing. Zij sparen eerst en kopen daarna, ook een huis als dat kan.
- Lenen voor wat blijft, niet voor verbruik: anderen achten een hypotheek of studielening verantwoord als die te dragen is, maar wijzen lenen voor consumptie af. Deze lijn hoort men in reformatorische kring veel.
- Rente onder christenen: sommigen menen dat christenen elkaar zonder rente moeten helpen, naar Exodus 22:25. Anderen volgen Calvijn en zien rente op een zakelijke lening als billijk, zolang de arme ontzien wordt.
Wie strenger is dan een ander, is daarmee niet vromer, en wie een hypotheek heeft, is niet ontrouw. Paulus schrijft over zaken waarin christenen verschillend oordelen: 'Een iegelijk zij in zijn eigen gemoed ten volle verzekerd' (Romeinen 14:5). Hoe uw eigen kerk hierin staat, kan uw predikant of kerkenraad u uitleggen.
Wat zeggen de belijdenisgeschriften?
De belijdenisgeschriften spreken over geld bij het achtste gebod. In Zondag 42 van de Heidelbergse Catechismus (vraag 110) noemt de catechismus het dieverij als wij het goed van de naaste naar ons toe halen, onder andere met woeker, en ook 'alle gierigheid en onnutte verkwisting zijner gaven' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 42, vraag 110). Woeker staat hier tussen de boze stukken waarmee men de naaste benadeelt: rente die de naaste schaadt, het onderscheid dat ook Calvijn maakte. Wie leent terwijl hij weet dat hij niet kan terugbetalen, of zijn geld verspilt, valt ook onder dit gebod.
Vraag 111 geeft de positieve kant: dat ik het nut van mijn naaste bevorder, met hem handel zoals ik wil dat men met mij handelt, en trouw arbeid, 'opdat ik den nooddruftige helpen moge' (Heidelbergse Catechismus, Zondag 42, vraag 111). Daar ligt de kern: geld is een gave van God, om eerlijk mee om te gaan en om anderen mee te helpen.
Wie over geldschuld nadenkt, wordt herinnerd aan een grotere schuld, waarvan de Heere Jezus ons om vergeving leert bidden (Mattheüs 6:12). Die schuld bij God kan niemand zelf aflossen; Christus heeft haar voor de Zijnen betaald.
'Uw wandel zij zonder geldgierigheid; en zijt vergenoegd met het tegenwoordige' (Hebreeën 13:5)