Verouderd woord
Gewinnen
werkwoord
In het kort
Gewinnen betekent in de Statenvertaling meestal verwekken: vader worden van een kind. 'Abraham gewon Izak' (Mattheüs 1:2) betekent: Abraham werd de vader van Izak. Daarnaast betekent het verwerven of winnen, zoals in 'zo hebt gij uw broeder gewonnen'.
In hedendaags Nederlands: verwekken, vader worden van, verwerven, winnen
Wat betekent gewinnen?
Volgens het Woordenboek der Nederlandsche Taal is gewinnen gevormd van winnen met het versterkende voorvoegsel ge-. Het betekende allereerst: door inspanning en moeite verwerven, en dat was al in het Middelnederlands vaak verzwakt tot verkrijgen. Een aparte betekenis is het krijgen van kinderen. In het nieuwere Nederlands werd dat volgens het WNT alleen van de vader gezegd, en het betekent dan telen, verwekken; het WNT haalt daarvoor Genesis 5:4 en Mattheüs 1:2 aan. Verder noemt het WNT winst maken met handel, zoals de dienstknechten met hun talenten en ponden (Mattheüs 25:20, Lukas 19:15), de hele wereld gewinnen (Mattheüs 16:26), en iemand voor zich winnen (Mattheüs 18:15, 1 Petrus 3:1).
Gewinnen in de Statenvertaling
239 keer, in 154 verzen en 17 bijbelboeken (gewon 201, gewint 4, gewonnen 34).
De drie vormen staan samen 239 keer in de Statenvertaling, in 154 verzen verdeeld over 17 bijbelboeken. Gewon is het gewoonst (201), dan gewonnen (34) en gewint (4). De onbepaalde wijs gewinnen telt hier niet mee; die staat onder meer in Filippenzen 3:8, 'opdat ik Christus moge gewinnen'. 1 Kronieken, Genesis en Mattheüs hebben de vormen het vaakst, omdat daar de geslachtsregisters staan.
In die geslachtsregisters betekent gewon telkens: werd de vader van. Genesis 5 herhaalt telkens 'en hij gewon zonen en dochteren'. Mattheüs 1 begint met 'Abraham gewon Izak, en Izak gewon Jakob' (Mattheüs 1:2). Opvallend is het einde van dat geslachtsregister: 'En Jakob gewon Jozef, den man van Maria, uit welke geboren is JEZUS, gezegd Christus' (Mattheüs 1:16). Er staat niet dat Jozef Jezus gewon, maar dat Hij uit Maria geboren is.
In de andere betekenis is gewinnen verwerven. 'Want wat baat het een mens, zo hij de gehele wereld gewint, en lijdt schade zijner ziel' (Mattheüs 16:26). In de gelijkenis van de talenten staan won en gewonnen naast elkaar: de eerste dienstknecht 'won andere vijf talenten' (Mattheüs 25:16) en zegt later: 'zie, andere vijf talenten heb ik boven dezelve gewonnen' (Mattheüs 25:20).
Ook een mens kan gewonnen worden. 'Indien hij u hoort, zo hebt gij uw broeder gewonnen' (Mattheüs 18:15): hij is teruggebracht van zijn zonde. Petrus schrijft dat mannen die het Woord ongehoorzaam zijn, 'door den wandel der vrouwen zonder Woord mogen gewonnen worden' (1 Petrus 3:1). De kanttekening zegt daar dat gewonnen worden betekent: tot Christus bekeerd worden.
Verzen met gewinnen
“Abraham gewon Izak, en Izak gewon Jakob, en Jakob gewon Juda, en zijn broeders;”
Het begin van het geslachtsregister van de Heere Jezus. Gewon betekent: werd de vader van. De kanttekening legt uit waarom de vertalers dit oude Nederlandse woord kozen.
“En Adam leefde honderd en dertig jaren, en gewon een zoon naar zijn gelijkenis, naar zijn evenbeeld, en noemde zijn naam Seth.”
Adam gewon een zoon naar zijn gelijkenis, naar zijn evenbeeld: Seth. De kanttekening zegt dat Adam na de val zijn eigen beeld doorgaf, niet meer het volmaakte beeld van God.
“Want wat baat het een mens, zo hij de gehele wereld gewint, en lijdt schade zijner ziel? Of wat zal een mens geven, tot lossing van zijn ziel?”
Gewint betekent hier: verwerft, krijgt in bezit. Wie de hele wereld zou bezitten en zijn ziel verliest, heeft niets gewonnen. Markus 8:36 zegt hetzelfde met het gewone won.
“Maar indien uw broeder tegen u gezondigd heeft, ga heen en bestraf hem tussen u en hem alleen; indien hij u hoort, zo hebt gij uw broeder gewonnen.”
Wie zijn broeder onder vier ogen vermaant en gehoord wordt, heeft hem gewonnen. Gewonnen betekent hier: teruggebracht van zijn zonde. De kanttekening bij 1 Petrus 3:1 noemt dit vers als voorbeeld van winnen in de zin van tot Christus bekeerd worden.
Bijbelteksten uit de Statenvertaling.
Wat de kanttekeningen zeggen
Bij Mattheus 1:2
gewon. De andere overzetting heeft: gegenereerd, hetwelk, daar het een Latijns woord is, beter geacht is te behouden het woord gewinnen, hetwelk meest alle oude Nederduitse overzettingen hier gebruiken.
De vertalers vertellen dat een andere vertaling gegenereerd had, een Latijns woord. Zij kozen liever het woord gewinnen, dat bijna alle oude Nederlandse vertalingen op deze plaats gebruikten.
Bij 1 Petrus 3:1
mogen gewonnen worden;. Dat is, tot Christus bekeerd worden, gelijk dit woord winnen gebruikt wordt Mat 18:15; 1Co 9:19, en elders. Niet dat het goed leven zonder woord genoeg is om den mens te bekeren of tot het geloof te brengen. Want dat doet de Heilige Geest door het Woord van God alleen, Psa 19:8; Rom 1:16, en Rom 10:17; maar omdat zulke mannen, ziende den goeden wandel der gelovige vrouwen, een goed gevoelen krijgen van dat Woord en van den godsdienst dien zij belijden, en een begeerte om het ook te horen en zichzelf door Gods genade daarnaar te schikken.
Gewonnen worden is hier: tot Christus bekeerd worden, net als in Mattheüs 18:15. De vertalers voegen eraan toe dat alleen de Heilige Geest door het Woord bekeert. De goede wandel van een vrouw kan haar man wel nieuwsgierig maken naar dat Woord.
Uit de Kanttekeningen bij de Statenvertaling (1637).
Uit de grondtekst
יָלַד yalad (Hebreeuws, H3205)
Het Hebreeuwse yalad betekent volgens het Strong's-lexicon baren en voortbrengen, en in een andere vorm verwekken. Waar het van de vader gezegd wordt, schrijft de Statenvertaling gewon of gewonnen.
Onder meer in Genesis 5:3, Genesis 4:18 en Spreuken 23:22. Woordstudie bij H3205 (na inloggen).
γεννάω gennao (Grieks, G1080)
Het Griekse gennao betekent volgens het Strong's-lexicon verwekken, eigenlijk van de vader, en bij uitbreiding ook baren; figuurlijk ook wederbaren. In de geslachtsregisters geeft de Statenvertaling het weer met gewon.
Onder meer in Mattheus 1:2, Mattheus 1:16 en Handelingen 7:8. Woordstudie bij G1080 (na inloggen).
κερδαίνω kerdaino (Grieks, G2770)
Het Griekse kerdaino betekent volgens het Strong's-lexicon winst maken, winnen, letterlijk of figuurlijk. Het staat achter gewint en gewonnen, zowel bij de hele wereld als bij een broeder of een ongelovige man.
Onder meer in Mattheus 16:26, Mattheus 18:15, Mattheus 25:20 en 1 Petrus 3:1. Woordstudie bij G2770 (na inloggen).
Verwante woorden
- winnen: Het grondwoord waaruit gewinnen volgens het WNT gevormd is; de Statenvertaling heeft ook won.
- verwekken: Het hedendaagse woord voor gewinnen in de geslachtsregisters.
- geslacht: De geslachtsregisters, waarin gewon telkens terugkomt.
- talent: In de gelijkenis van de talenten worden vijf andere talenten gewonnen.
Bronnen
- Woordenboek der Nederlandsche Taal (Instituut voor de Nederlandse Taal), artikel M020093. De betekenis staat hierboven in eigen woorden.
- Kanttekeningen bij de Statenvertaling (1637), bij Mattheüs 1:2, Genesis 5:3 en 1 Petrus 3:1
- Strong's-lexicon: H3205, G1080 en G2770
- Telling en verzen: de Statenvertaling zoals die op BijbelAssistent staat.