Taal en zinsbouw
Mitsgaders
bijwoord, als voegwoord gebruikt
In het kort
Mitsgaders betekent en ook, samen met of daarbij nog. Het voegt aan een opsomming iets toe, vaak iets wat er nadrukkelijk bij hoort. U vindt het 153 keer in het Oude Testament van de Statenvertaling, bijvoorbeeld in 'De aarde is des HEEREN, mitsgaders haar volheid'.
In hedendaags Nederlands: en ook, samen met, daarbij nog, alsmede
Wat betekent mitsgaders?
Volgens het Woordenboek der Nederlandsche Taal betekent mitsgaders daarbij nog, bovendien, en is het in de levende taal verouderd. Het WNT legt ook uit hoe het woord gevormd is: uit het oude bijwoord te gader, dat samen betekent, met een -s erachter, en met mits ervoor in de oude betekenis met. Letterlijk staat er dus zoiets als met samen. De oudere taal kende ook metgaders. Het WNT haalt 2 Kronieken 21:4 aan, waar koning Joram al zijn broeders doodt 'mitsgaders ook enige van de vorsten van Israel'. In hedendaags Nederlands kunt u het meestal weergeven met en ook, samen met of evenals. Het woord legt vaak een kleine nadruk op wat volgt: dit hoort er ook bij.
Mitsgaders in de Statenvertaling
153 keer, in 153 verzen en 30 bijbelboeken.
Mitsgaders staat 153 keer in de Statenvertaling, steeds één keer per vers, verdeeld over 30 bijbelboeken. Het staat alleen in het Oude Testament. Veel voorbeelden komen uit opsommingen in de wetten over offers en reiniging, en uit de lijsten in de geschiedenisboeken: van vaten in de tempel, van mensen die meegingen of werden weggevoerd. Daar betekent het niet meer dan en ook. Bij de reiniging van een melaatse moet men twee levende reine vogels nemen, 'mitsgaders cederenhout, en scharlaken, en hysop' (Leviticus 14:4).
In de Psalmen en Klaagliederen draagt het woord meer gewicht. 'De aarde is des HEEREN, mitsgaders haar volheid' (Psalm 24:1): niet alleen de aarde, maar ook alles wat erop is, hoort Hem toe. In Psalm 106:6 belijdt het volk: 'Wij hebben gezondigd, mitsgaders onze vaderen'. Het eigen geslacht en dat van de vaderen staan samen schuldig. En in Klaagliederen 3:41 roept de profeet op: 'Laat ons onze harten opheffen, mitsgaders de handen, tot God in den hemel'. Het hart gaat voorop, maar de handen horen erbij.
Ook in beschrijvingen van personen staat het. Van David, die gezalfd wordt, zegt 1 Samuel 16:12 dat hij 'roodachtig, mitsgaders schoon van ogen' was. Spreuken 23:23 gebruikt het in een vermaning: koop de waarheid en verkoop ze niet, 'mitsgaders wijsheid, en tucht, en verstand'.
De vertalers gebruikten mitsgaders ook in hun eigen taal. In de kanttekeningen bij de Statenvertaling staat het vaak, bijvoorbeeld bij Genesis 2:1, waar de hemel wordt uitgelegd als de lucht, de zon, maan en sterren, mitsgaders de derde hemel met de heilige engelen. Het was voor hen een gewoon woord. Voor de lezer van nu is het de moeite waard het te herkennen, omdat het vaak net iets toevoegt wat anders over het hoofd gezien wordt.
Verzen met mitsgaders
“Een psalm van David. De aarde is des HEEREN, mitsgaders haar volheid, de wereld, en die daarin wonen.”
David belijdt dat de aarde van de HEERE is, en mitsgaders voegt daaraan toe: ook alles wat haar vult. De kanttekening verstaat onder volheid alle schepselen waarmee de Heere de aarde vervuld heeft.
“Wij hebben gezondigd, mitsgaders onze vaderen, wij hebben verkeerdelijk gedaan; wij hebben goddelooslijk gehandeld.”
In deze schuldbelijdenis verbindt mitsgaders het volk van nu met de vaderen. Het eigen geslacht en de vorige geslachten worden samen genoemd: zij hebben allen gezondigd.
“Laat ons onze harten opheffen, mitsgaders de handen, tot God in den hemel, zeggende:”
De oproep tot gebed noemt eerst het hart, en mitsgaders voegt de handen toe. Uiterlijk en innerlijk gaan samen wanneer de verslagen gemeente zich tot God in de hemel wendt. De kanttekening geeft ook een andere vertaling: tot de wolken.
“Voorts geschiedde het ter zelfder tijd, dat Abimelech, mitsgaders Pichol, zijn krijgsoverste, tot Abraham sprak, zeggende: God is met u in alles, wat gij doet.”
De eerste keer dat het woord in de Statenvertaling staat. Abimelech spreekt met Abraham, en mitsgaders noemt wie er bij hem is: Pichol, zijn krijgsoverste.
Bijbelteksten uit de Statenvertaling.
Wat de kanttekeningen zeggen
mitsgaders de handen,. Anders: tot de wolken; zie de aantekening Job 36:32 .
De vertalers noemen een andere mogelijke weergave van deze woorden: tot de wolken, in plaats van mitsgaders de handen. Bij Job 36:32 leggen zij uit dat de wolken soms bij uitgebreide handen vergeleken worden.
Uit de Kanttekeningen bij de Statenvertaling (1637).
Verwante woorden
- metgaders: Een oudere vorm met dezelfde betekenis, die het WNT noemt bij de vorming van mitsgaders.
- te gader: Oud bijwoord voor samen; volgens het WNT is mitsgaders daaruit gevormd.
- overmits: Een ander oud woord met mits, dat in de Statenvertaling omdat of vanwege betekent.
- desgelijks: Ook een oud verbindingswoord: evenzo, op dezelfde wijze.
Bronnen
- Woordenboek der Nederlandsche Taal (Instituut voor de Nederlandse Taal), artikel M039765. De betekenis staat hierboven in eigen woorden.
- Kanttekeningen bij de Statenvertaling (1637), bij Psalm 24:1, Klaagliederen 3:41 en Genesis 2:1
- Telling en verzen: de Statenvertaling zoals die op BijbelAssistent staat.