Statenvertaling vs NBV21: verschillen en keuzeadvies

De Statenvertaling verscheen in 1637 in opdracht van de Staten-Generaal der Verenigde Nederlanden. Het was een monumentaal project van de jonge Republiek: een betrouwbare bijbelvertaling in de volkstaal, bedoeld voor kerk en huisgezin. De vertalers werkten in de Gouden Eeuw, toen het Nederlands nog volop in ontwikkeling was. De taal van de Statenvertaling is plechtig, eerbiedig en doordrenkt van zeventiende-eeuwse vormen: "gij", "hetzelve", "dezes", "alsdan", en werkwoordsvormen als "hebbe" en "verderve". Voor wie nu leest, is dit een andere wereld van Nederlands, maar een wereld die voor miljoenen gelovigen eeuwenlang de klank van Gods Woord is geweest.

De NBV21 is het product van een heel andere tijd. Na een eerste editie in 2004 (de Nieuwe Bijbelvertaling) is de tekst in 2021 grondig herzien op basis van meer dan tienduizend reacties uit de lezerskring. De NBV21 gebruikt modern Nederlands: vloeiend, helder, zonder archaismen, en met oog voor literaire kwaliteit. Zinnen zijn korter en de woordkeuze sluit aan bij hedendaags spraakgebruik. Waar de Statenvertaling klinkt als een monument, klinkt de NBV21 als een eigentijdse tekst die niettemin de waardigheid van de bijbeltekst respecteert.

Het verschil in taal is het eerste en meest opvallende verschil. Wie de Statenvertaling naast de NBV21 legt, ziet bijna vier eeuwen Nederlandse taalgeschiedenis in twee kolommen. De Statenvertaling heeft de Nederlandse taal mede gevormd; de NBV21 maakt gebruik van de taal die het Nederlands intussen is geworden. Beide vertalingen zijn kinderen van hun tijd, en beide zijn met vakmanschap gemaakt.

Op het punt van de grondtekst staan de Statenvertaling en de NBV21 ver van elkaar. Dit is een van de belangrijkste inhoudelijke verschillen tussen deze twee vertalingen.

De Statenvertaling gaat voor het Oude Testament uit van de Masoretische tekst, de Hebreeuws-Aramese overlevering van het Joodse volk. Voor het Nieuwe Testament gebruikt ze de Textus Receptus, de Griekse tekstvorm die in de zestiende en zeventiende eeuw als de standaardtekst gold. De Textus Receptus is gebaseerd op een beperkt aantal relatief jonge handschriften. In de eeuwen na de Reformatie zijn veel oudere handschriften ontdekt, waaronder papyri uit de tweede en derde eeuw.

De NBV21 werkt met moderne kritische tekstedities. Voor het Oude Testament is dat de Biblia Hebraica Stuttgartensia, voor het Nieuwe Testament de Nestle-Aland-editie (NA27/28). Deze edities zijn gebaseerd op een breed onderzoek van duizenden handschriften uit uiteenlopende traditielijnen. Waar handschriften van elkaar afwijken, proberen tekstcritici de lezing te reconstrueren die het dichtst bij het oorspronkelijke manuscript ligt.

Dit verschil heeft concrete gevolgen. Enkele bekende passages in het Nieuwe Testament staan in de NBV21 tussen haakjes of worden in de marge toegelicht, omdat ze in de oudste handschriften ontbreken: het slot van het Marcusevangelie (Marcus 16:9-20), de pericoop van de overspelige vrouw (Johannes 7:53-8:11), en het zogenaamde Comma Johanneum (1 Johannes 5:7-8). In de Statenvertaling staan deze passages als vanzelfsprekend onderdeel van de tekst. Beide keuzes zijn wetenschappelijk onderbouwd, maar ze leiden tot een merkbaar andere leeservaring.

De Statenvertaling volgt de concordante vertaalmethode. Dat betekent dat de vertalers geprobeerd hebben om elk Hebreeuws of Grieks grondwoord zo consequent mogelijk met hetzelfde Nederlandse woord weer te geven. Daardoor worden verbanden tussen bijbelteksten op woordniveau zichtbaar. Wie een woordstudie doet in de Statenvertaling, kan relatief makkelijk sporen van hetzelfde grondwoord terugvinden in andere passages. Deze eigenschap maakt de Statenvertaling tot op de dag van vandaag populair bij bijbelstudenten die zich richten op de grondtekst.

De consequentie van concordant vertalen is dat de Nederlandse tekst soms onnatuurlijk klinkt. Zinsbouw volgt het Hebreeuws of Grieks, niet het Nederlands. Voegwoorden en partikels worden letterlijk vertaald, ook als ze in het Nederlands overbodig zijn. Het resultaat is een vertaling die dichter bij de grondtekst staat dan welke andere Nederlandse vertaling ook, maar die voor moderne lezers soms lastig te volgen is.

De NBV21 hanteert de methode van functionele equivalentie. De vertalers richten zich op wat de oorspronkelijke tekst communiceert, en brengen die boodschap over in natuurlijk Nederlands. Poezie klinkt als poezie, verhalen lezen als verhalen, en brieven als brieven. De vertaling respecteert het literaire genre en probeert de lezer van nu hetzelfde effect te geven als de oorspronkelijke lezer.

Geen van beide methoden is objectief "beter". De Statenvertaling is sterker voor grondtekststudie en voor wie de exacte woordkeuze van het origineel wil terugzien. De NBV21 is sterker voor het begrijpen van de boodschap als geheel en voor wie de Bijbel als literatuur wil ervaren. Het zijn twee wezenlijk andere manieren om met dezelfde tekst om te gaan.

Van alle vergelijkingen tussen Nederlandse bijbelvertalingen is het verschil in leesbaarheid tussen de Statenvertaling en de NBV21 het grootst. De Statenvertaling is geschreven in zeventiende-eeuws Nederlands dat voor de meeste hedendaagse lezers een vreemde taal is. Lange zinnen, onbekende werkwoordsvormen, verouderde voegwoorden en naamvalsconstructies maken het lezen tot een uitdaging. Voor wie niet opgegroeid is met de Statenvertaling kan een passage onbegrijpelijk zijn zonder hulpmiddelen.

De NBV21 staat aan het andere uiterste: vloeiend, helder, modern Nederlands dat direct te begrijpen is voor iedereen met een gemiddeld leesniveau. Zinnen zijn korter, woordkeuze is hedendaags, en de structuur is overzichtelijk. Voorlezen gaat moeiteloos, en de tekst is ook bij eerste lezing direct te volgen.

Toch kent de Statenvertaling een eigen soort leesbaarheid. Wie de vertaling kent en er jaar in jaar uit mee leeft, ervaart een ritme en een klank die diep verankerd zijn in de Nederlandse protestantse traditie. Veel lezers van de Statenvertaling waarderen juist de plechtstatigheid en de afstand tot het alledaagse. De taal dwingt tot langzaam lezen, tot nadenken bij elk woord. Dat is een andere ervaring dan de vlotte leesbaarheid van de NBV21, maar het is niet minder waardevol.

De vraag is uiteindelijk: wat zoekt u? Wilt u de Bijbel als een modern boek lezen dat direct aanspreekt, dan is de NBV21 de logische keuze. Wilt u de Bijbel lezen in de taal van de Reformatie, met de klank die generaties voor u hebben gehoord, dan is de Statenvertaling onvervangbaar.

De Statenvertaling is sinds 1637 de vertaling van de gereformeerde kerken in Nederland. In de Gereformeerde Gemeenten, de Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland, en vergelijkbare reformatorische kerken is de Statenvertaling nog altijd de enige vertaling die in de eredienst wordt gebruikt. De kanttekeningen bij de Statenvertaling, opgesteld door de vertalers zelf, worden in deze kringen beschouwd als een waardevolle bron van bijbeluitleg. De band tussen de Statenvertaling en de reformatorische identiteit is bijzonder sterk.

De NBV21 is interconfessioneel. De vertaling is tot stand gekomen door samenwerking van protestantse, katholieke en joodse deskundigen. Dit is uniek in de Nederlandse bijbelvertaalhistorie. De NBV21 wordt breed gebruikt in de Protestantse Kerk Nederland, de Rooms-Katholieke Kerk en in veel oecumenische en evangelische gemeenten. De vertaling is ook beschikbaar met de deuterocanonieke boeken, wat haar geschikt maakt voor rooms-katholiek gebruik. In het onderwijs, de pers en de academische wereld is de NBV21 eveneens de meest gebruikte bijbelvertaling.

Waar de Statenvertaling diep geworteld is in een specifieke kerkelijke traditie, overstijgt de NBV21 de grenzen van tradities. Dit heeft alles te maken met de ontstaansgeschiedenis: de Statenvertaling is een product van de Reformatie, de NBV21 is een product van de oecumenische beweging. Beide vertalingen worden met overtuiging en toewijding gebruikt, elk in hun eigen context.

Sterke punten van de Statenvertaling

• Uiterst nauwkeurige, concordante weergave van de grondtekst.
• Onmisbaar voor diepgaande woordstudie en exegese.
• Oorspronkelijke kanttekeningen bieden theologische uitleg van de vertalers.
• Eeuwenlange traditie en bewezen betrouwbaarheid.
• Plechtige, eerwaardige taal die past bij eredienst en gebed.
• Vertrouwd voor miljoenen gelovigen in de reformatorische traditie.

Beperkingen van de Statenvertaling

• Taal is voor de meeste hedendaagse lezers moeilijk te volgen.
• Veel woorden hebben in vier eeuwen een andere betekenis gekregen.
• Gebaseerd op de Textus Receptus, waardoor sommige passages afwijken van oudere handschriften.
• Niet geschikt als eerste bijbelvertaling voor beginners of anderstaligen.
• Zinsbouw volgt het Hebreeuws en Grieks, niet het Nederlands.

Sterke punten van de NBV21

• Uitstekende balans tussen nauwkeurigheid en leesbaarheid.
• Literaire kwaliteit: genregevoelig (poezie, verhaal, brief).
• Gebaseerd op de best beschikbare moderne kritische tekstedities.
• Breed gedragen door protestantse, katholieke en oecumenische kerken.
• Geschikt voor voorlezen, studie en persoonlijke bijbellezing.
• Inclusief deuterocanonieke boeken in de katholieke editie.

Beperkingen van de NBV21

• Functioneel-equivalente methode maakt strenge woordstudie lastiger.
• Geen concordante vertaling: hetzelfde grondwoord krijgt soms verschillende vertalingen.
• Niet aanvaard in reformatorische kerken die alleen de SV of HSV gebruiken.
• Sommige passages zijn kritisch-teksteditioneel anders dan in de Textus Receptus-traditie.

De Statenvertaling en de NBV21 bedienen fundamenteel verschillende doelgroepen. Toch zijn er steeds meer lezers die beide vertalingen naast elkaar gebruiken. Hieronder vindt u een praktisch keuzeadvies.

Wanneer de Statenvertaling de betere keuze is

• U wilt aansluiten bij de reformatorische liturgische traditie.
• U studeert de oorspronkelijke kanttekeningen van de Statenvertaling.
• U doet concordante woordstudie en wilt de grondtekst zo letterlijk mogelijk terugzien.
• U bent vertrouwd met klassiek zeventiende-eeuws Nederlands.
• U memoriseert bijbelteksten in de klassieke vorm.
• U leest liever vanuit de Textus Receptus-traditie.

Wanneer de NBV21 de betere keuze is

• U zoekt een moderne, betrouwbare vertaling voor dagelijkse bijbellezing.
• U leest voor in een oecumenische of interconfessionele setting.
• U wilt de Bijbel ervaren als literatuur met respect voor het genre.
• U wilt de meest recente tekstkritische inzichten terugzien in uw vertaling.
• U werkt in een educatieve context (school, catechese, alpha-cursus).
• U slaat de Bijbel voor het eerst open en wilt een tekst die direct te begrijpen is.

Veel serieuze bijbelstudenten combineren beide: de NBV21 voor dagelijkse lezing en eerste orientatie, de Statenvertaling voor verdieping en grondtekststudie. Op BijbelAssistent leest u de volledige Statenvertaling gratis, met uitleg per vers; de NBV21 is nog niet beschikbaar wegens licentie en leest u via debijbel.nl.