HSV vs Statenvertaling: verschillen en keuzeadvies

De Statenvertaling verscheen in 1637 in opdracht van de Staten-Generaal en heeft een onmiskenbare plek in de Nederlandse taalgeschiedenis. De vertaling werd gemaakt in de Gouden Eeuw, toen het Nederlands zich nog volop aan het ontwikkelen was. De vertalers gebruikten een plechtige, bijna poetische vorm van zeventiende-eeuws Nederlands met vormen als "gij", "hetzelve", "dezes" en "alsdan". Voor veel lezers van nu klinkt die taal eerbiedig en vertrouwd, maar tegelijk vaak lastig te volgen. Woorden hebben soms een andere betekenis gekregen of zijn uit het dagelijkse taalgebruik verdwenen.

De Herziene Statenvertaling is in 2010 uitgegeven met het expliciete doel de Statenvertaling toegankelijk te houden voor nieuwe generaties. Archaische werkwoordsvormen zijn vervangen, verouderde naamvallen zijn weggewerkt en zinsbouw is aangepast aan modern Nederlands. Tegelijk is er zorgvuldig gewaakt over de vertrouwde klank. Wie opgegroeid is met de Statenvertaling herkent in de HSV nog altijd het eigen ritme en de plechtige toonzetting. Theologische kernbegrippen zoals "rechtvaardiging", "heiliging" en "verzoening" zijn bewust bewaard gebleven.

Waar de Statenvertaling een monument is van het klassieke Nederlands uit de zeventiende eeuw, probeert de HSV dat monument leesbaar te maken voor wie in de eenentwintigste eeuw leest. Voor studie en liturgie kiezen veel lezers voor de HSV omdat ze daarmee de vertrouwde lijn van de Statenvertaling volgen, zonder steeds naar een woordenboek te moeten grijpen.

Op het punt van de grondtekst staan de Statenvertaling en de Herziene Statenvertaling dicht bij elkaar. Beide vertalingen gaan voor het Oude Testament uit van de Masoretische tekst, de Hebreeuws-Aramese tekstoverlevering van het Joodse volk. Voor het Nieuwe Testament werken beide vertalingen met de Textus Receptus, de Griekse tekstvorm die in de zestiende en zeventiende eeuw breed aanvaard was in de Reformatie.

Deze keuze voor dezelfde grondteksten is bewust. De HSV wilde geen nieuwe vertaling zijn, maar een herziening. Voor wie gewend is aan de tekstbasis van de Statenvertaling blijft de HSV op dit punt dus vertrouwd terrein. Daar waar moderne vertalingen als de NBV21 gebruikmaken van nieuwere kritische tekstedities en soms lezingen afwijken, blijven SV en HSV grotendeels dezelfde tekst weergeven.

In de praktijk betekent dit dat verschillen tussen SV en HSV zelden het gevolg zijn van een andere grondtekst. Verschillen zijn bijna altijd terug te voeren op taalkeuze en zinsbouw. Wie de ene versie naast de andere legt, ziet meestal dezelfde exegetische keuze in een ander Nederlands jasje.

De Statenvertaling staat bekend om haar concordante vertaalmethode. Dat betekent dat de vertalers geprobeerd hebben om elk Hebreeuws of Grieks grondwoord zo consequent mogelijk met hetzelfde Nederlandse woord weer te geven. Daardoor worden verbanden tussen bijbelteksten op woordniveau zichtbaar. Wie een woordstudie doet in de Statenvertaling kan relatief makkelijk sporen van hetzelfde grondwoord terugvinden in andere passages. Die eigenschap maakt de SV tot op de dag van vandaag populair bij bijbelstudenten die zich richten op de grondtekst.

De Herziene Statenvertaling hanteert een formeel-equivalente benadering: zo dicht mogelijk bij de structuur en woordkeuze van de grondtekst, maar aangepast aan hedendaagse zinsbouw. De HSV is niet volledig concordant, maar blijft in de praktijk heel dicht bij het bronwoord. Dat betekent dat ook in de HSV woordstudie mogelijk is, al is de concordantie iets minder strikt dan in de oorspronkelijke Statenvertaling.

Beide methoden horen tot dezelfde familie: brontekstgetrouw, zinsbouw en woordkeuze volgen de grondtekst nauwkeurig. Dat onderscheidt deze twee vertalingen van functioneel-equivalente vertalingen zoals de NBV21, die juist de betekenis van hele zinnen en passages wil overbrengen in natuurlijk Nederlands.

Voor wie niet opgegroeid is met de Statenvertaling kan de taal ervan een forse drempel zijn. Zinnen zijn vaak lang, de woordvolgorde is anders dan in modern Nederlands, en veel woorden hebben een betekenis die niet meer dagelijks gebruikt wordt. Voor de trouwe lezer die de vertaling al jaren gebruikt, valt de taal juist op als eerbiedig, ritmisch en geschikt voor hardop lezen en memoriseren.

De HSV houdt veel van dat ritme aan, maar past de taal aan hedendaags Nederlands. Werkwoordsvormen zijn genormaliseerd, verouderde voegwoorden zijn vervangen, en moeilijke zinsconstructies zijn herschikt. Dat maakt de HSV duidelijk toegankelijker voor beginnende lezers, tieners, catechisanten en mensen die de Bijbel voor het eerst openslaan, terwijl de vertrouwde klank behouden blijft.

In de praktijk betekent dit dat veel gezinnen en gemeenten kiezen voor de HSV voor dagelijkse lezing en catechese, en voor de Statenvertaling wanneer ze specifiek willen aansluiten bij de klassieke liturgische traditie.

De Statenvertaling is sinds 1637 de vanzelfsprekende vertaling binnen de reformatorische kerken in Nederland. In gemeenten binnen de Gereformeerde Gemeenten, de Oud Gereformeerde Gemeenten en vergelijkbare kerken wordt de Statenvertaling, inclusief de oorspronkelijke kanttekeningen, nog altijd gebruikt in de eredienst, catechese en persoonlijke devotie. De vertrouwdheid met de taal is daar groot, en de waarde die aan de vertaling wordt gehecht is hoog.

De Herziene Statenvertaling is breed aanvaard binnen een groot deel van de protestantse en gereformeerde wereld. Kerken die eerder gehecht waren aan de SV, maar een meer leesbare tekst zochten voor jongeren en nieuwkomers, zijn overgestapt op de HSV. In veel Christelijke Gereformeerde Kerken, Hersteld Hervormde Kerken en Protestantse Kerk Nederland wordt de HSV naast of in plaats van de Statenvertaling gebruikt.

Voor beide vertalingen geldt dat ze gewaardeerd worden om hun brontekstgetrouwheid en hun aansluiting bij de gereformeerde traditie. De keuze tussen beide is vaak een combinatie van gemeentelijke gewoonte, persoonlijke voorkeur en praktische leesbaarheid.

Beide vertalingen zijn waardevol, maar ze dienen verschillende doelgroepen. Hieronder vindt u een praktisch keuzeadvies, zodat u gericht kunt beslissen welke vertaling past bij uw situatie.

Wanneer de Statenvertaling de betere keuze is

• U wilt aansluiten bij de reformatorische liturgische traditie.
• U studeert de oorspronkelijke kanttekeningen bij de Statenvertaling.
• U doet diepgaande woordstudie en wilt een strikt concordante vertaling.
• U bent vertrouwd met klassiek zeventiende-eeuws Nederlands.
• U memoriseert bijbelteksten in de klassieke vorm.

Wanneer de Herziene Statenvertaling de betere keuze is

• U zoekt een brontekstgetrouwe vertaling die toegankelijk is voor beginners.
• U wilt dagelijks bijbellezen met gezin, partner of studiegroep.
• U bent catechisant of geeft catechese aan jongeren.
• U komt uit de SV-traditie maar wilt een leesbaardere tekst.
• U wilt de vertrouwde klank behouden zonder dat taal de drempel wordt.

Veel gebruikers kiezen voor beide: de HSV voor dagelijkse lezing en de Statenvertaling voor diepere studie of liturgische momenten. In BijbelAssistent leest u de volledige Statenvertaling gratis online; de volledige HSV-tekst valt onder licentie van Stichting HSV en leest u via de officiële HSV-kanalen. Omdat beide vertalingen dezelfde grondtekst volgen, gebruikt u onze uitleg en woordstudie moeiteloos naast uw HSV-bijbel.