1
Paulus wacht in Athene op Silas en Timotheus
Na zijn gedwongen vertrek uit Berea wordt Paulus naar Athene gebracht. Daar wacht hij op zijn medearbeiders, maar zijn geest wordt aangewakkerd als hij ziet hoe de stad vol is van afgodsbeelden.
Athene in de Bijbel
Athenai (Grieks) — genoemd naar de godin Athena, de beschermster van de stad. In Handelingen heet zij steeds Athenai. Paulus noemt de inwoners "Atheners" (Handelingen 17:22).
Athene was in de oudheid het intellectuele en filosofische centrum van Griekenland, vol tempels en afgodsbeelden. Hier hield Paulus zijn beroemde toespraak op de Areopagus over de "onbekende god" (Handelingen 17:16-34), waarin hij de Griekse dichters citeert en Christus als de levende God verkondigt.
Ook bekend als: Athenai, Athens, stad van Athena
Ligging
Athene lag in de landstreek Attica in Midden-Griekenland, ongeveer 8 kilometer van de haven Piraeus aan de Saronische Golf. De stad was gegroepeerd rondom de Akropolis, een rotsheuvel met de beroemde tempels waaronder het Parthenon. Ten westen van de Akropolis lag de Areopagus ("heuvel van Ares"), een kleinere rots die plaats van bestuur en rechtsspraak was.
Vandaag
Athene is vandaag de hoofdstad van de republiek Griekenland. De Akropolis, het Parthenon en de Areopagus zijn nog steeds zichtbaar en worden jaarlijks door miljoenen toeristen bezocht. Op de Areopagus is een bronzen plaquette aangebracht met de tekst van Paulus' rede in het Grieks (Handelingen 17:22-31).
Geschiedenis
Athene was een van de oudste en beroemdste steden van de antieke wereld. In de vijfde eeuw voor Christus, onder Pericles, beleefde zij haar gouden eeuw. In die tijd werden het Parthenon en andere tempels op de Akropolis gebouwd, bloeiden de tragedieschrijvers Aeschylus, Sophocles en Euripides, en werd de democratie geboren. Filosofen als Socrates, Plato en Aristoteles maakten de stad tot intellectueel brandpunt van de Griekse wereld. Ook in latere eeuwen, toen de politieke macht verschoven was naar Macedonie en later Rome, bleef Athene de universiteit van de antieke wereld. Stoicijnen en epicureeërs hadden er hun scholen.
In de tijd van Paulus was Athene staatkundig en economisch niet meer de hoofdmacht die zij eeuwen eerder was geweest — Korinthe overtrof haar in handel — maar haar culturele en religieuze uitstraling was ongebroken. Lukas tekent de stad als vol afgodsbeelden (Handelingen 17:16). Het was gezegd dat het in Athene gemakkelijker was een god te vinden dan een mens. Op elke hoek stonden altaren, heiligdommen en beelden.
Paulus kwam tijdens zijn tweede zendingsreis in Athene. Nadat hij in Berea door vervolging moest wijken, begeleidden broeders hem tot in Athene. Daar wachtte hij op Silas en Timotheus. Zijn geest werd aangewakkerd in hem toen hij zag dat de stad zo vol afgodsbeelden was. Volgens zijn gewoonte sprak hij in de synagoge met de Joden en de godvrezenden, en dagelijks op de markt (de Agora) met ieder die hij ontmoette (Handelingen 17:17).
Enkele epicurische en stoicijnse filosofen raakten met hem in gesprek. Zij vonden zijn boodschap vreemd, met name omdat hij "Jezus en de opstanding" verkondigde. Zij namen hem mee naar de Areopagus, de plaats waar nieuwe leringen konden worden voorgelegd en beoordeeld. Lukas voegt er veelzeggend aan toe dat alle Atheners en vreemdelingen die daar verbleven hun vrije tijd met niets anders doorbrachten dan iets nieuws te vertellen of te horen (Handelingen 17:21).
Op de Areopagus hield Paulus zijn beroemde rede. Hij begint bij een altaar met het opschrift "Aan een onbekende god", verkondigt de Schepper van hemel en aarde die geen tempels nodig heeft, citeert de Griekse dichters Epimenides ("in Hem leven wij, bewegen wij ons en bestaan wij") en Aratos ("wij zijn van Zijn geslacht"), en roept op tot bekering omdat God een dag heeft vastgesteld waarop Hij de wereld zal oordelen door een Man die Hij daartoe heeft aangesteld. Dit heeft Hij bewezen door Hem uit de doden op te wekken (Handelingen 17:22-31). Bij het horen van de opstanding spotten sommigen, anderen wilden Paulus later nog eens horen. Enkelen kwamen tot geloof, onder wie Dionysius de Areopagiet en een vrouw genaamd Damaris.
Betekenis in de Bijbel
Paulus' bezoek aan Athene is een van de meest besproken passages in het boek Handelingen. Hier botst het evangelie frontaal op de hoogste cultuur van de Griekse wereld: filosofie, kunst, religie en welsprekendheid. Lukas laat zien dat de apostel geen moment twijfelt of hij dit gesprek moet aangaan. Juist in de stad van Plato en Aristoteles, vol van afgodsbeelden, verkondigt hij Christus.
De rede op de Areopagus is een schoolvoorbeeld van apologetische prediking. Paulus begint bij de religieuze zoektocht van zijn toehoorders ("Ik zie dat u in alle opzichten zeer godsdienstig bent"), knoopt aan bij hun eigen symbolen (het altaar voor de onbekende god), verwijst naar hun eigen dichters (Epimenides en Aratos), en bouwt vandaaruit door naar de Schepper, de Voorzienigheid en het komende oordeel. Pas aan het eind noemt hij de opstanding van Christus als het beslissende bewijs dat de wereld geoordeeld zal worden. Hij zoekt aanknopingspunten in de cultuur, maar relativeert die cultuur ook: God woont niet in tempels door handen gemaakt en is niet van zilver of goud.
De reactie is gemengd. Sommigen spotten wanneer zij over de opstanding van de doden horen — dat paste niet in het Griekse wereldbeeld waarin het lichaam het graf van de ziel was. Anderen stellen het gesprek uit tot een andere keer. Maar enkelen sluiten zich bij Paulus aan en komen tot geloof, waaronder Dionysius, een lid van de Areopagus-raad, en een vrouw genaamd Damaris. Voor de heerlijkheid van het evangelie geldt niet dat het onmiddellijk massa's wint, maar dat het in elke cultuur door de roeping van de Geest mensen tot Christus brengt.
Athene is daarmee in de heilsgeschiedenis het symbool van de ontmoeting tussen het evangelie en de wijsbegeerte. Paulus schrijft later aan Korinthe: "Waar is de wijze? Waar de schriftgeleerde?" (1 Korinthe 1:20). Zijn kruisprediking blijft dwaasheid voor Grieken (1 Korinthe 1:23), maar tegelijk leert Athene ons dat deze dwaasheid wijzer is dan de mensen. Paulus blijkt niet bang voor hoogcultuur of filosofie — hij neemt haar serieus, buigt haar categorieen en plaatst ze in het licht van de Schepper die uit één bloed het hele menselijke geslacht gemaakt heeft en nu aan alle mensen overal gebiedt zich te bekeren (Handelingen 17:26, 30).
Sleutelgebeurtenissen in Athene
2
Paulus spreekt in de synagoge en op de markt
Hij sprak in de synagoge met de Joden en de godvrezenden, en dagelijks op de markt (de Agora) met ieder die hij tegenkwam. Zo verbindt hij Joodse en Griekse toehoorders.
3
Ontmoeting met epicurische en stoicijnse filosofen
Filosofen raken met Paulus in gesprek. Sommigen noemen hem een "praatjesmaker", anderen denken dat hij vreemde goden verkondigt, omdat hij "Jezus en de opstanding" predikte.
4
Paulus wordt naar de Areopagus geleid
De filosofen nemen Paulus mee naar de Areopagus om zijn nieuwe leer te horen. Lukas vermeldt dat alle Atheners hun tijd met niets anders doorbrachten dan met het vertellen of horen van iets nieuws.
5
Paulus wijst op het altaar "aan een onbekende god"
Hij begint zijn rede bij een altaar met het opschrift AGNOSTO THEO — "aan een onbekende god" — en zegt: wat u dan, zonder het te kennen, vereert, verkondig ik u.
6
Prediking over de Schepper en de Voorzienigheid
Paulus verkondigt de God die de wereld gemaakt heeft en die niet in tempels woont. Hij heeft uit één bloed het hele menselijke geslacht gemaakt, opdat zij God zouden zoeken.
7
Paulus citeert Griekse dichters
"Want in Hem leven wij, bewegen wij ons en bestaan wij" (Epimenides) en "wij zijn ook van Zijn geslacht" (Aratos). Paulus gebruikt de eigen poezie van zijn toehoorders om God aan te wijzen.
8
Oproep tot bekering en verkondiging van de opstanding
God gebiedt alle mensen overal zich te bekeren, omdat Hij een dag heeft vastgesteld waarop Hij de wereld zal oordelen door een Man die Hij aangesteld heeft. Dit heeft Hij bewezen door Hem uit de doden op te wekken.
9
Gemengde reactie en eerste bekeerlingen
Bij het horen van de opstanding spotten sommigen, anderen willen Paulus later nog eens horen. Maar enkele mannen sluiten zich bij hem aan en komen tot geloof, onder wie Dionysius de Areopagiet en een vrouw genaamd Damaris.
Theologische betekenis
Athene toont dat het evangelie zich niet laat intimideren door menselijke wijsheid. Paulus stapt onbevreesd het bolwerk van de Griekse filosofie binnen en predikt Christus. Hij zoekt aanknopingspunten in de cultuur van zijn toehoorders zonder het evangelie te verwateren. Van hem leren wij dat contextuele verkondiging niet betekent dat we de boodschap aanpassen, maar dat we haar zo verwoorden dat zij het hart en de geest van deze concrete mensen raakt.
Tegelijk laat Athene zien waar de grens van het gesprek ligt. Paulus kan veel delen met de Griekse denkers: de Schepper, de eenheid van het menselijk geslacht, Gods voorzienigheid. Maar als hij de opstanding van de doden noemt, loopt de rede stuk — want de opstanding kan niet worden herleid tot een filosofisch principe. Zij is Gods onweerlegbare ingrijpen in de geschiedenis en dwingt tot bekering. Het kruis en de opstanding blijven het hart van het evangelie, ook wanneer zij aanstoot wekken (1 Korinthe 1:23).
Voor vandaag is Athene een bemoediging en een waarschuwing. Bemoediging: geen cultuur is te hoog of te gesloten voor Christus. Waarschuwing: de vrucht van het evangelie is niet altijd meetbaar in aantallen, maar in de mensen die de Geest roept. Slechts "enkelen" uit Athene kwamen tot geloof, maar onder hen was Dionysius, lid van de Areopagus-raad zelf — een kleine zaadkorrel die later zou uitgroeien tot een bloeiende christelijke traditie.
Belangrijke bijbelteksten
De volgende bijbelgedeelten helpen je om de rol van Athene in de Schrift beter te begrijpen.
Veelgestelde vragen over Athene
Wanneer bezocht Paulus Athene?
Paulus bezocht Athene tijdens zijn tweede zendingsreis, rond het jaar 50-51 na Christus. Nadat hij vanwege vervolging uit Thessaloniki en daarna Berea moest vertrekken, werd hij door broeders naar Athene begeleid, waar hij wachtte op Silas en Timotheus (Handelingen 17:15-16).
Wat is de Areopagus?
De Areopagus ("heuvel van Ares", in het Latijn Mars Hill) is een rotsige heuvel ten westen van de Akropolis in Athene. In de oudheid vergaderde hier de oudste raad van de stad, die zowel politieke als religieuze zaken beoordeelde. Het was ook de plaats waar nieuwe leringen en filosofische onderwerpen werden voorgelegd. Paulus hield hier zijn beroemde rede (Handelingen 17:22-31).
Waarom sprak Paulus over een "onbekende god"?
Paulus had in Athene een altaar gezien met het opschrift "aan een onbekende god" — waarschijnlijk opgericht om geen enkele godheid te vergeten en zo geen woede op te wekken. Paulus gebruikt dit altaar als ingang: "Wat u dan, zonder het te kennen, vereert, verkondig ik u" (Handelingen 17:23). Zo knoopt hij aan bij hun religieuze zoektocht en wijst door naar de levende Schepper.
Welke Griekse dichters citeerde Paulus in zijn toespraak?
Paulus citeert twee Griekse dichters. "In Hem leven wij, bewegen wij ons en bestaan wij" wordt meestal toegeschreven aan Epimenides van Kreta. "Wij zijn ook van Zijn geslacht" is afkomstig uit het leergedicht Phaenomena van de stoicijn Aratos van Soloi (Handelingen 17:28). Paulus laat hiermee zien dat hij de Griekse literatuur kende en serieus nam.
Waarom spotten de Atheners over de opstanding?
In het Griekse wereldbeeld, zeker onder Platonisten en stoicijnen, werd het lichaam vaak als een gevangenis van de ziel gezien. De ziel was onsterfelijk en zou na de dood vrij worden, maar een opstanding van het lichaam was ondenkbaar en zelfs onwenselijk. Daarom wekt Paulus' verkondiging van de opstanding spot op (Handelingen 17:32).
Wie waren Dionysius en Damaris?
Dionysius was lid van de Areopagus-raad en kwam na Paulus' prediking tot geloof (Handelingen 17:34). Volgens kerkelijke traditie werd hij later de eerste bisschop van Athene. Damaris was een vrouw die eveneens tot geloof kwam; over haar verdere leven is verder niets bekend. Samen met "enige anderen" vormen zij de vroege gemeente in Athene.
Was Paulus' prediking in Athene een mislukking?
Sommigen hebben dat gedacht, omdat het resultaat in aantallen klein lijkt vergeleken met Korinthe of Efeze. Maar Lukas tekent geen mislukking: mensen sluiten zich bij Paulus aan en komen tot geloof, onder wie een lid van de Areopagus. Bovendien is de rede zelf een krachtig voorbeeld van hoe het evangelie in een hoogontwikkelde cultuur verkondigd kan worden. Paulus' latere opmerking "niet in overreding van menselijke wijsheid" (1 Korinthe 2:4) wordt soms als zelfkritiek gelezen, maar dat is niet de meest waarschijnlijke interpretatie.
Wat kunnen wij vandaag leren van de Areopagus-rede?
De rede leert ons om het evangelie met respect en bekwaamheid in de taal van onze tijd te verkondigen: aansluiten bij de vragen en symbolen van de cultuur, maar niet stoppen voordat Christus en Zijn opstanding genoemd zijn. Paulus laat zien dat culturele relevantie en theologische diepgang samengaan. Hij eert de denkers, maar roept hen toch op tot bekering voor de dag van het oordeel.
Is er in Athene een christelijke gemeente ontstaan?
Ja, hoewel klein. Handelingen 17:34 noemt Dionysius, Damaris en "anderen met hen". De christelijke traditie gaat ervan uit dat hieruit later een volwaardige gemeente is gegroeid. Paulus zelf schrijft later niet een brief aan Athene zoals aan Korinthe of Efeze, maar de stad behoudt wel een belangrijke plaats in de vroege kerkgeschiedenis.
Gerelateerde plaatsen
Korinthe
Het huidige Korinthos ligt enkele kilometers ten oosten van de antieke stad, bij het Kanaal van Korinthe dat in 1893 de landengte daadwerkelijk doorsneed
Efeze
De ruines van Efeze liggen nabij het huidige stadje Selçuk in de provincie Izmir, Turkije
Antiochië in Syrië
Het huidige Antakya in de provincie Hatay in Zuid-Turkije, dicht bij de grens met Syrië
Thessalonica
Thessalonica heet vandaag Thessaloniki en is na Athene de tweede stad van Griekenland, met ongeveer een miljoen inwoners
Bijbelse personen verbonden aan Athene
Leer meer over Athene met AI BijbelAssistent
Wil je dieper ingaan op de geschiedenis, de bijbelteksten of de theologische betekenis van Athene? Onze AI-assistent helpt je verder.
Verdiep u verder
Alle bijbelse plaatsen
Terug naar het overzicht van bijbelse plaatsen.
Bijbelse personen
Ontdek wie er leefden in Athene.
Bijbelse tijdlijn
Plaats Athene in de bijbelse geschiedenis.
Lees de Bijbel
Lees de bijbelgedeelten over Athene.
Bijbeluitleg
Uitleg bij bijbelgedeelten over Athene.
Bijbel onderwerpen
Verken thema's die verbonden zijn met Athene.