1
Paulus wacht in Athene
Na zijn vertrek uit Berea wordt Paulus naar Athene gebracht. Terwijl hij op Silas en Timotheüs wacht, wordt zijn geest in hem ontstoken, omdat de stad zo zeer afgodisch was.
Athene in de Bijbel
Athenai (Grieks), genoemd naar de godin Athena, die als beschermster van de stad gold. De Statenvertaling schrijft Athene. Paulus spreekt de inwoners aan als mannen van Athene (Handelingen 17:22).
Athene was in de oudheid het centrum van de Griekse filosofie en een stad vol tempels en afgodsbeelden. Op de Areopagus sprak Paulus daar over het altaar voor de onbekende God en verkondigde hij de Schepper en de opstanding van Christus (Handelingen 17:16-34). Enkelen kwamen tot geloof, onder wie Dionysius en Damaris.
Ook bekend als: Athenai, Athens
Ligging
Athene lag in de landstreek Attica in Midden-Griekenland, ongeveer 8 kilometer van de haven Piraeus aan de Saronische Golf. De stad lag rond de Akropolis, een rotsheuvel met tempels, waaronder het Parthenon. Ten noordwesten daarvan ligt de Areopagus, de heuvel van Ares, waar de oude raad van de stad zijn naam aan ontleende. In de tijd van Paulus hoorde Athene bij de Romeinse provincie Achaje, met Korinthe als hoofdstad.
Vandaag
Athene is vandaag de hoofdstad van Griekenland; de identificatie is zeker. De Akropolis met het Parthenon, de Areopagus en de resten van de oude markt zijn nog te zien. Aan de voet van de Areopagus hangt een bronzen plaquette met de Griekse tekst van Paulus’ rede (Handelingen 17:22-31).
Geschiedenis
Athene was een van de oudste en bekendste steden van de Griekse wereld. In de vijfde eeuw voor Christus, in de tijd van Perikles, beleefde zij haar bloeitijd. Toen werden het Parthenon en andere tempels op de Akropolis gebouwd, schreven Aeschylus, Sophocles en Euripides hun tragedies en kreeg de democratie van de stad haar vorm. Filosofen als Socrates, Plato en Aristoteles maakten Athene tot het brandpunt van het Griekse denken. Ook toen de politieke macht naar Macedonië en later naar Rome verschoof, bleef de stad een centrum van onderwijs. Stoïcijnen en epicureeërs hadden er hun scholen.
In de tijd van Paulus was Athene politiek en economisch niet meer wat zij geweest was. Korinthe was de hoofdstad van de provincie en het centrum van de handel, maar de culturele en godsdienstige uitstraling van Athene bleef groot. Lukas schrijft dat de stad "zo zeer afgodisch was" (Handelingen 17:16).
Paulus kwam op zijn tweede reis in Athene. In Berea moest hij wijken voor de Joden uit Thessalonica, en broeders brachten hem tot Athene. Daar wachtte hij op Silas en Timotheüs (Handelingen 17:13-15). Uit 1 Thessalonicenzen 3:1-2 blijkt dat Paulus Timotheüs van daaruit naar Thessalonica zond en zelf alleen in Athene achterbleef. Zijn geest werd in hem ontstoken toen hij de afgoderij zag. Hij sprak in de synagoge met de Joden en de godsdienstigen, en dagelijks op de markt met wie hij tegenkwam (Handelingen 17:16-17).
Epicurische en stoïsche wijsgeren gingen met hem in debat. Sommigen noemden hem een klapper, anderen dachten dat hij vreemde goden verkondigde, omdat hij hun "Jezus en de opstanding verkondigde" (Handelingen 17:18). Zij brachten hem naar de Areopagus. Of daarmee de heuvel zelf bedoeld is of de raad die naar de heuvel heette, is onder uitleggers niet zeker. Lukas voegt eraan toe dat de Atheners en de vreemdelingen hun tijd besteedden "tot niets anders dan om wat nieuws te zeggen en te horen" (Handelingen 17:21).
In zijn rede ging Paulus uit van een altaar met het opschrift: DEN ONBEKENDEN GOD (Handelingen 17:23). Hij verkondigde de God Die de wereld gemaakt heeft, niet in tempels met handen gemaakt woont en Zelf allen het leven en de adem geeft. Hij haalde Griekse dichters aan en riep op tot bekering, omdat God een dag gesteld heeft om de aardbodem te oordelen door de Man Die Hij uit de doden opgewekt heeft (Handelingen 17:24-31). Bij het woord over de opstanding spotten sommigen, anderen wilden hem later opnieuw horen. Enkele mannen hingen hem aan en geloofden, onder wie Dionysius de Areopagiet, en ook een vrouw met name Damaris (Handelingen 17:32-34). Daarna vertrok Paulus naar Korinthe (Handelingen 18:1).
Betekenis in de Bijbel
In Athene komt het Evangelie in aanraking met het hart van de Griekse cultuur: filosofie, kunst, godsdienst en welsprekendheid. Lukas laat zien dat de apostel dit gesprek niet uit de weg gaat. In de stad van Plato en Aristoteles, vol afgodsbeelden, verkondigt hij Jezus en de opstanding.
De rede op de Areopagus is vaak een voorbeeld genoemd van prediking aan mensen zonder kennis van de Schrift. Paulus begint bij hun godsdienstigheid: "ik bemerke, dat gij alleszins gelijk als godsdienstiger zijt" (Handelingen 17:22). Hij knoopt aan bij het altaar voor de onbekende God en bij hun eigen dichters. Daarna spreekt hij over de Schepper, over Gods regering over volken en tijden en over het komende oordeel. Pas aan het eind noemt hij de opstanding van Christus als de verzekering daarvan. Hij zoekt aanknopingspunten, maar laat de afgoderij niet staan: God woont niet in tempels en de Godheid is niet aan goud, zilver of steen gelijk (Handelingen 17:24, 29).
De reactie is gemengd. Sommigen spotten toen zij over de opstanding der doden hoorden. Een lichamelijke opstanding paste slecht in een denkwereld waarin velen de ziel hoger achtten dan het lichaam. Anderen stelden het gesprek uit. Maar enkelen geloofden, onder wie een lid van de Areopagus. Het Evangelie wint hier geen menigten, maar het roept mensen tot Christus.
In de Schrift staat Athene zo voor de ontmoeting tussen het Evangelie en de wijsbegeerte. Kort daarna vraagt Paulus de Korinthiërs waar de wijze en de schriftgeleerde nu zijn, en of God de wijsheid dezer wereld niet dwaas gemaakt heeft (1 Korinthe 1:20). De prediking van Christus de Gekruisigde is voor de Grieken een dwaasheid, maar "het dwaze Gods is wijzer dan de mensen" (1 Korinthe 1:25). Paulus neemt de vragen van de denkers serieus, maar stelt alles onder het licht van de Schepper, Die uit één bloed het hele geslacht der mensen gemaakt heeft en nu allen mensen alom verkondigt dat zij zich bekeren (Handelingen 17:26, 30).
Sleutelgebeurtenissen in Athene
2
Gesprekken in de synagoge en op de markt
Paulus spreekt in de synagoge met de Joden en de godsdienstigen, en dagelijks op de markt met wie hij tegenkomt.
3
Epicureeërs en stoïcijnen
Wijsgeren van beide scholen gaan met Paulus in debat. Sommigen noemen hem een klapper, anderen een verkondiger van vreemde goden, omdat hij Jezus en de opstanding predikt.
4
Paulus naar de Areopagus gebracht
De Atheners willen weten wat deze nieuwe leer is en brengen Paulus naar de Areopagus. Lukas merkt op dat zij hun tijd besteedden aan het zeggen en horen van wat nieuw was.
5
Het altaar voor de onbekende God
Paulus begint bij een altaar met het opschrift DEN ONBEKENDEN GOD en zegt: "Dezen dan, Dien gij niet kennende dient, verkondig ik ulieden".
6
De Schepper Die niet in tempels woont
Paulus verkondigt de God Die de wereld gemaakt heeft en Zelf allen het leven en de adem geeft. Hij heeft uit één bloed het hele geslacht der mensen gemaakt, opdat zij Hem zouden zoeken.
7
Paulus haalt Griekse dichters aan
Paulus zegt: "Want in Hem leven wij, en bewegen ons, en zijn wij". Met een dichtregel van hun eigen poëten voegt hij eraan toe dat wij Gods geslacht zijn.
8
Oproep tot bekering en het oordeel
God verkondigt nu allen mensen alom dat zij zich bekeren. Hij heeft een dag gesteld om de aardbodem rechtvaardig te oordelen door de Man Die Hij uit de doden heeft opgewekt.
9
Spot, uitstel en geloof
Bij het woord over de opstanding spotten sommigen en stellen anderen het gesprek uit. Enkele mannen geloven, onder wie Dionysius de Areopagiet, en ook een vrouw met name Damaris.
Theologische betekenis
Athene laat zien dat het Evangelie niet terugdeinst voor menselijke wijsheid. Paulus gaat de stad van de filosofen binnen en predikt Christus. Hij zoekt aanknopingspunten bij zijn hoorders zonder de boodschap af te zwakken. Verkondiging in een andere cultuur betekent bij hem niet dat de inhoud verandert, wel dat hij spreekt tot deze mensen, met hun vragen en hun altaren.
Tegelijk wordt in Athene zichtbaar waar het gesprek een grens bereikt. Over de Schepper, de eenheid van het menselijk geslacht en Gods voorzienigheid konden Paulus en zijn hoorders nog spreken. Maar bij de opstanding der doden haakten velen af. De opstanding is geen denkbeeld dat zich uit de rede laat afleiden: zij is Gods daad in de geschiedenis en roept tot bekering. Christus, de Gekruisigde, blijft voor de Grieken een dwaasheid, maar voor de geroepenen de kracht Gods en de wijsheid Gods (1 Korinthe 1:23-24).
Voor de gemeente is Athene zowel een bemoediging als een les. Geen cultuur is te hoog of te gesloten voor het Woord. En de vrucht van de prediking laat zich niet in aantallen meten: in Athene geloofden er slechts enkelen, maar zij werden door God geroepen. Dat sluit aan bij wat Paulus aan de Korinthiërs schreef: hun geloof moest niet rusten in wijsheid der mensen, maar in de kracht Gods (1 Korinthe 2:5).
Belangrijke bijbelteksten
De volgende bijbelgedeelten helpen u om de rol van Athene in de Schrift beter te begrijpen.
Veelgestelde vragen over Athene
Waar lag Athene?
Athene lag in Attica, in Midden-Griekenland, ongeveer 8 kilometer van de haven Piraeus aan de Saronische Golf. De stad was gebouwd rond de Akropolis; ten noordwesten daarvan ligt de Areopagus. In de tijd van Paulus hoorde Athene bij de Romeinse provincie Achaje, waarvan Korinthe de hoofdstad was. Athene bestaat nog altijd en is de hoofdstad van Griekenland; de Akropolis en de Areopagus zijn er nog te zien.
Wanneer bezocht Paulus Athene?
Paulus kwam in Athene op zijn tweede reis, volgens de gangbare datering rond het jaar 50 na Christus. Na zijn vertrek uit Thessalonica en Berea brachten broeders hem tot Athene, waar hij wachtte op Silas en Timotheüs (Handelingen 17:13-16). Uit 1 Thessalonicenzen 3:1-2 blijkt dat hij Timotheüs van daaruit naar Thessalonica zond en zelf alleen in Athene bleef. Daarna reisde hij door naar Korinthe (Handelingen 18:1).
Wat betekent de naam Athene?
De stad heette in het Grieks Athenai en is genoemd naar de godin Athena, die de Atheners als beschermster van hun stad vereerden. De Statenvertaling schrijft Athene, net als het Nederlands van nu. Op de Akropolis stond het Parthenon, de tempel van Athena. Dat Paulus juist in deze stad over de God sprak Die niet in tempels met handen gemaakt woont (Handelingen 17:24), krijgt tegen die achtergrond extra gewicht.
Wat is de Areopagus?
De Areopagus, de heuvel van Ares, is een rotsheuvel ten noordwesten van de Akropolis. De oudste raad van Athene was naar deze heuvel genoemd en had in de Romeinse tijd nog gezag in zaken van onderwijs en godsdienst, al is niet precies bekend hoe ver dat reikte. Paulus werd daarheen gebracht toen de Atheners wilden weten wat zijn nieuwe leer was (Handelingen 17:19). Of hij op de heuvel zelf sprak of voor de raad elders in de stad, is onder uitleggers niet zeker. Daar hield hij zijn rede (Handelingen 17:22-31).
Is het altaar voor de onbekende God gevonden?
Nee. Paulus zag in Athene een altaar met het opschrift DEN ONBEKENDEN GOD (Handelingen 17:23), maar een altaar met precies dit opschrift is in Athene niet teruggevonden. De reisschrijver Pausanias, uit de tweede eeuw na Christus, vermeldt wel altaren bij Athene voor goden die onbekend genoemd werden. Dat past bij wat Lukas beschrijft. Waarom de Atheners zo'n altaar oprichtten, zegt de Bijbel niet; een gangbare verklaring is dat zij geen godheid wilden overslaan.
Wat is er vandaag in Athene te zien uit de tijd van Paulus?
De Akropolis met het Parthenon, dat in de tijd van Paulus al eeuwen oud was, staat er nog. Ten noordwesten ervan ligt de rotsheuvel van de Areopagus; aan de voet hangt een bronzen plaquette met de Griekse tekst van Paulus' rede (Handelingen 17:22-31). Ook de resten van de Griekse en de Romeinse markt zijn te bezoeken. Op de markt sprak Paulus dagelijks met wie hij er ontmoette (Handelingen 17:17).
Hoe ver lag Athene van Korinthe?
Hemelsbreed ongeveer 75 kilometer. Over land liep de weg langs de kust van de Saronische Golf naar de landengte, waar Korinthe lag; over zee kon men vanuit de haven van Athene de golf oversteken. Na zijn verblijf in Athene reisde Paulus naar Korinthe (Handelingen 18:1). Lukas zegt niet of hij over land of over zee ging. In Korinthe bleef hij veel langer dan in Athene.
Wie waren Dionysius en Damaris?
Dionysius was een Areopagiet, een lid van de raad van de Areopagus, en kwam na de rede van Paulus tot geloof. Ook een vrouw met name Damaris geloofde, en anderen met hen (Handelingen 17:34). Volgens een oude overlevering, die Eusebius doorgeeft, werd Dionysius later de eerste opziener van de gemeente in Athene. Over Damaris weten we verder niets. Latere geschriften op naam van Dionysius zijn veel jonger en niet van hem.
Was Paulus’ prediking in Athene een mislukking?
Sommigen hebben dat gedacht, omdat het aantal gelovigen klein lijkt vergeleken met Korinthe of Efeze. Lukas tekent echter geen mislukking: enkele mannen hingen Paulus aan en geloofden, onder wie een lid van de Areopagus (Handelingen 17:34). Dat Paulus later aan Korinthe schrijft dat zijn prediking niet was "in bewegelijke woorden der menselijke wijsheid" (1 Korinthe 2:4), wordt soms als afstand van Athene gelezen, maar die uitleg is omstreden.
Wat leert de rede op de Areopagus ons?
De rede laat zien hoe Paulus sprak tot mensen die de Schrift niet kenden. Hij begon bij wat zij zagen en dachten, het altaar en hun dichters, maar hield niet op voordat hij de Schepper, de bekering, het oordeel en de opstanding van Christus genoemd had (Handelingen 17:24-31). Respect voor de hoorders en trouw aan de boodschap gaan bij hem samen. Hij nam de denkers serieus, maar riep hen toch op tot bekering.
Is er in Athene een christelijke gemeente ontstaan?
Handelingen 17:34 noemt Dionysius, Damaris en anderen met hen: een kleine kring gelovigen. Verder zwijgt het Nieuwe Testament over een gemeente in Athene. Paulus schreef geen brief aan Athene zoals aan Korinthe of Thessalonica, en in de groeten in zijn brieven komt de stad niet voor. Pas in latere bronnen, zoals bij Eusebius, horen we van een gemeente in Athene met eigen opzieners.
Bijbelverhalen in Athene
Gerelateerde plaatsen
Korinthe
De ruïnes van het antieke Korinthe liggen bij het dorp Archaia Korinthos in Griekenland; de identificatie is zeker
Achaje
Het gebied van de Romeinse provincie Achaje ligt in het huidige Griekenland: de Peloponnesus en Midden-Griekenland met Athene
Berea
Berea is de huidige stad Veria (ook Veroia) in Noord-Griekenland, die de oude naam heeft bewaard en altijd bewoond is gebleven; de identificatie is zeker
Thessalonica
Thessalonica heet vandaag Thessaloniki en is na Athene de grootste stad van Griekenland; de identificatie is zeker, want de stad is sinds de oudheid steeds bewoond
Efeze
De ruïnes van Efeze liggen bij het huidige stadje Selçuk in de provincie Izmir, Turkije; de identificatie is zeker
Antiochië in Syrië
Het huidige Antakya in de provincie Hatay in het zuiden van Turkije, dicht bij de grens met Syrië; de identificatie is zeker
Bijbelse personen verbonden aan Athene
Bijbelhoofdstukken die zich in Athene afspelen
Leer meer over Athene met AI BijbelAssistent
Wilt u dieper ingaan op de geschiedenis, de bijbelteksten of de theologische betekenis van Athene? Onze AI-assistent helpt u verder.
Verdiep u verder
Alle bijbelse plaatsen
Terug naar het overzicht van bijbelse plaatsen.
Bijbelse personen
Ontdek wie er leefden in Athene.
Bijbelse tijdlijn
Plaats Athene in de bijbelse geschiedenis.
Lees de Bijbel
Lees de bijbelgedeelten over Athene.
Bijbeluitleg
Uitleg bij bijbelgedeelten over Athene.
Bijbel onderwerpen
Verken thema's die verbonden zijn met Athene.