Anna in de Bijbel

Levensverhaal

Anna verschijnt in het evangelie van Lukas in slechts drie verzen — Lukas 2:36-38 — maar haar korte portret is zo geconcentreerd en rijk aan theologische betekenis dat het door de eeuwen heen christelijke schrijvers, predikers en kunstenaars diep heeft geraakt. Lukas introduceert haar met een opvallend gedetailleerde genealogie voor zo'n kort optreden: er was "Anna, een profetesse, een dochter van Fanuel, uit den stam van Aser" (Lukas 2:36). Elk van deze gegevens draagt betekenis. Zij wordt profetes genoemd — een zeldzame titel in het Nieuwe Testament die haar plaatst in de lijn van Mirjam, Debora, Hulda en de andere vrouwen door wie God in het Oude Testament sprak. Haar vader heette Fanuël, een naam die doorgaans wordt uitgelegd als 'aangezicht van God'. Hij doet denken aan Jakob, die de plek waar hij met God worstelde Pniël noemde: "ik heb God gezien van aangezicht tot aangezicht" (Genesis 32:30). En zij behoorde tot de stam Aser, een van de tien stammen van het noordelijke koninkrijk die na de Assyrische ballingschap van 722 v.Chr. grotendeels verstrooid waren geraakt. Dat Anna uitdrukkelijk als lid van Aser wordt geïdentificeerd, lezen veel uitleggers als een stille verwijzing naar Gods trouw aan heel Israël — niet alleen aan Juda en Benjamin, de stammen van het zuidelijke koninkrijk, maar ook aan de 'verloren' stammen van het noorden. Lukas vertelt dat Anna "tot groten ouderdom gekomen" was en dat zij "met haar man zeven jaren had geleefd van haar maagdom af" (Lukas 2:36), dus vanaf haar jonge jaren. Daarna was zij weduwe geworden. De tekst vervolgt: "En zij was een weduwe van omtrent vier en tachtig jaren" (Lukas 2:37). Uitleggers verschillen erover of deze vierentachtig jaar haar totale leeftijd is, of de duur van haar weduwschap. Als het de duur van haar weduwschap betreft, dan was Anna bij het bezoek van Jezus aan de tempel mogelijk meer dan honderd jaar oud: wie uitgaat van een huwelijksleeftijd van rond de veertien, komt met zeven jaar huwelijk en vierentachtig jaar weduwschap boven de honderd uit. Veel uitleggers lezen de vierentachtig jaar echter als haar leeftijd. Hoe men het ook berekent, duidelijk is dat Anna een vrouw van zeer hoge leeftijd was die het grootste deel van haar leven als weduwe had doorgebracht. In de Joodse en vroegchristelijke cultuur genoten bejaarde weduwen die zich aan God hadden gewijd een bijzonder respect; Paulus zou later schrijven over weduwen die "waarlijk weduwe" zijn en die "hoopt op God, en blijft in smekingen en gebeden nacht en dag" (1 Timotheüs 5:5) — een beschrijving die precies past bij Anna. Haar dagelijkse levensstijl in de tempel was er een van volhardende toewijding. Lukas schrijft dat zij "niet week uit den tempel, met vasten en bidden, God dienende nacht en dag" (Lukas 2:37). De uitdrukking "niet week uit den tempel" hoeft niet te betekenen dat zij letterlijk in het tempelcomplex woonde, hoewel sommige uitleggers dit niet uitsluiten — het tempelterrein was groot en bevatte diverse bijgebouwen en zuilengangen waar vrome mensen konden verblijven. Waarschijnlijker is dat zij de hele dag in de tempel doorbracht en er een vast onderdeel van het godsdienstige leven was geworden. Haar dienst bestond uit vasten en bidden — de twee klassieke uitingen van vroomheid die in het Jodendom werden beschouwd als tekenen van rouw over de zonde, verlangen naar Gods ingrijpen, en bereidheid om te luisteren naar Zijn stem. Lukas noemt geen verdienste; wij mogen haar vasten en bidden lezen als uitdrukking van haar verlangen naar de verlossing die God had beloofd. Zij behoorde tot die kleine kern van vrome Israëlieten — vaak aangeduid met het Hebreeuwse woord anawim, de armen en nederigen die alles van God verwachtten — die ondanks eeuwen van teleurstelling, bezetting en verval niet waren opgehouden te hopen op de Messias. Het hoogtepunt van Anna's leven viel samen met een van de meest intieme scènes uit het evangelie. Jozef en Maria brachten het Kind Jezus naar de tempel om te voldoen aan twee voorschriften van de wet: de reiniging van de moeder (veertig dagen na de geboorte van een zoon, Leviticus 12:2-8) en de voorstelling van de eerstgeborene aan de Heere (Exodus 13:2, 12). In deze stille, ogenschijnlijk routinematige ceremonie — één jong stel met een baby, dat "een paar tortelduiven, of twee jonge duiven" (Lukas 2:24) offerde, de offergave die de wet toestond aan wie geen lam kon betalen (Leviticus 12:8) — herkende eerst Simeon het Christuskind. Hem was door de Heilige Geest geopenbaard "dat hij den dood niet zien zoude, eer hij den Christus des Heeren zou zien" (Lukas 2:26). Simeon nam het Kind in zijn armen en sprak de lofzang die de kerk het Nunc Dimittis noemt: "Nu laat Gij, Heere! Uw dienstknecht gaan in vrede naar Uw woord; Want mijn ogen hebben Uw zaligheid gezien" (Lukas 2:29-30). En "te dierzelfder ure" (Lukas 2:38), op datzelfde moment, kwam Anna erbij. Anna's reactie was tweeledig en elk deel is veelzeggend. Eerst "heeft insgelijks den Heere beleden" (Lukas 2:38): zij loofde en dankte God, net als Simeon. Haar eerste beweging was niet verkondiging maar aanbidding — zij erkende wat God had gedaan voordat zij er met anderen over sprak. Daarna "sprak van Hem tot allen, die de verlossing in Jeruzalem verwachtten" (Lukas 2:38). Het woord verlossing betekent hier ook loskoping, en herinnert aan de verlossing uit Egypte en aan de profetische beloften van een definitieve bevrijding door de Messias. Anna verkondigde niet aan de hele stad, niet aan de Romeinse bezetter, niet aan het Sanhedrin — zij sprak tot die specifieke kring van gelovigen die, net als zijzelf, hun hele leven hadden gewacht op Gods ingrijpen. In die woorden werd zij een evangelist avant la lettre: een van de eersten die het goede nieuws over Jezus aan medegelovigen doorgaven. Na deze drie verzen verdwijnt Anna uit het bijbelse verhaal. Wij horen niets meer over haar verdere lot. Maar de traditie van de vroege kerk heeft haar in ere gehouden als voorbeeld van levenslange toewijding, en haar naam — Hanna, 'genade' — wordt door sommige uitleggers gezien als programmatisch: zij was een vrouw wier hele leven werd gedragen en gevuld door de genade van God. Zij ontving niets door eigen verdienste; zij ontving alles door te wachten op wat God zou geven.