Anna in de Bijbel

Levensverhaal

Anna verschijnt in het evangelie van Lukas in slechts drie verzen — Lukas 2:36-38 — maar haar korte portret is zo geconcentreerd en rijk aan theologische betekenis dat het door de eeuwen heen christelijke schrijvers, predikers en kunstenaars diep heeft geraakt. Lukas introduceert haar met een opvallend gedetailleerde genealogie voor zo'n kort optreden: zij was "een profetes, Anna, de dochter van Fanuël, uit de stam Aser" (Lukas 2:36). Elk van deze gegevens draagt betekenis. Zij wordt profetes genoemd — een zeldzame titel in het Nieuwe Testament die haar plaatst in de lijn van Mirjam, Debora, Hulda en de andere vrouwen door wie God in het Oude Testament sprak. Haar vader heette Fanuël, een naam die "aangezicht van God" betekent — een echo van Jakob die de plek waar hij met God worstelde Pniël noemde, "want ik heb God gezien van aangezicht tot aangezicht" (Genesis 32:30). En zij behoorde tot de stam Aser, een van de tien stammen van het noordelijke koninkrijk die na de Assyrische ballingschap van 722 v.Chr. grotendeels verstrooid waren geraakt. Dat Anna uitdrukkelijk als lid van Aser wordt geïdentificeerd, is een stille verwijzing naar Gods trouw aan heel Israël — niet alleen aan Juda en Benjamin, de stammen van het zuidelijke koninkrijk, maar ook aan de 'verloren' stammen van het noorden. Lukas vertelt dat Anna op jonge leeftijd was getrouwd en dat zij "zeven jaar met haar man had geleefd na haar huwelijk" (Lukas 2:36). Daarna was zij weduwe geworden. De tekst vervolgt: "en zij was nu een weduwe van ongeveer vierentachtig jaar" (Lukas 2:37). Er is onder bijbeluitleggers discussie of deze vierentachtig jaar haar totale leeftijd is, of de duur van haar weduwschap. Als het de duur van haar weduwschap betreft — en veel geleerden neigen hiertoe, mede vanwege de grammaticale constructie — dan was Anna bij het bezoek van Jezus aan de tempel mogelijk meer dan honderd jaar oud: een huwelijksleeftijd van rond de veertien, plus zeven jaar huwelijk, plus vierentachtig jaar weduwschap. Hoe men het ook berekent, duidelijk is dat Anna een vrouw van zeer hoge leeftijd was die het grootste deel van haar leven als weduwe had doorgebracht. In de Joodse en vroegchristelijke cultuur genoten bejaarde weduwen die zich aan God hadden gewijd een bijzonder respect; Paulus zou later schrijven over weduwen die "waarlijk weduwe" zijn en die "op God gehoopt hebben en volharden in smekingen en gebeden, nacht en dag" (1 Timotheüs 5:5) — een beschrijving die precies past bij Anna. Haar dagelijkse levensstijl in de tempel was er een van volhardende toewijding. Lukas schrijft dat zij "niet uit de tempel week en God diende met vasten en bidden, nacht en dag" (Lukas 2:37). De uitdrukking "niet uit de tempel week" hoeft niet te betekenen dat zij letterlijk in het tempelcomplex woonde, hoewel sommige uitleggers dit niet uitsluiten — het tempelterrein was groot en bevatte diverse bijgebouwen en zuilengangen waar vrome mensen konden verblijven. Waarschijnlijker is dat zij de hele dag in de tempel doorbracht en er een vast onderdeel van het godsdienstige leven was geworden. Haar dienst bestond uit vasten en bidden — de twee klassieke uitingen van vroomheid die in het Jodendom werden beschouwd als tekenen van rouw over de zonde, verlangen naar Gods ingrijpen, en bereidheid om te luisteren naar Zijn stem. Anna vastte en bad niet als een verdienstelijk werk om Gods gunst te verdienen, maar als een voortdurende uitdrukking van haar verlangen naar de verlossing die God had beloofd. Zij behoorde tot die kleine kern van vrome Israëlieten — de anawim, de "armen van geest" — die ondanks eeuwen van teleurstelling, bezetting en verval niet waren opgehouden te hopen op de Messias. Het hoogtepunt van Anna's leven viel samen met een van de meest intieme scènes uit het evangelie. Jozef en Maria brachten het Kind Jezus naar de tempel om te voldoen aan twee voorschriften van de wet: de reiniging van de moeder (veertig dagen na de geboorte van een zoon, Leviticus 12:2-8) en de voorstelling van de eerstgeborene aan de Heer (Exodus 13:2, 12). In deze stille, ogenschijnlijk routinematige ceremonie — één jong stel met een baby, te arm voor een lam en daarom een paar tortelduiven of jonge duiven brengend — herkende eerst de oude Simeon het Christuskind. De Heilige Geest had Simeon geopenbaard dat hij niet zou sterven voordat hij de Gezalfde des Heren had gezien. Simeon nam het Kind in zijn armen en sprak het Nunc Dimittis: "Nu laat U, Heere, Uw dienstknecht gaan in vrede, want mijn ogen hebben Uw zaligheid gezien" (Lukas 2:29-30). En precies "op dat moment" — Lukas gebruikt het woord autē tē hōra, "op datzelfde uur" — kwam Anna erbij. Anna's reactie was tweeledig en elk deel is veelzeggend. Ten eerste "dankte zij God" (Lukas 2:38). Haar eerste beweging was niet verkondiging maar aanbidding — zij erkende wat God had gedaan voordat zij er met anderen over sprak. Ten tweede "sprak zij over het Kind tot allen die de verlossing van Jeruzalem verwachtten." Lukas gebruikt hier het woord lytrōsis — verlossing, bevrijding, loskoping — een term die herinnert aan de verlossing uit Egypte en aan de profetische beloften van een definitieve bevrijding door de Messias. Anna verkondigde niet aan de hele stad, niet aan de Romeinse bezetter, niet aan het Sanhedrin — zij sprak tot die specifieke kring van gelovigen die, net als zijzelf, hun hele leven hadden gewacht op Gods ingrijpen. In die woorden werd zij een evangelist avant la lettre: de eerste vrouw die het goede nieuws over Jezus verkondigde aan medegelovigen. Na deze drie verzen verdwijnt Anna uit het bijbelse verhaal. Wij horen niets meer over haar verdere lot. Maar de traditie van de vroege kerk heeft haar in ere gehouden als voorbeeld van levenslange toewijding, en haar naam — Hanna, "genade" — wordt door veel uitleggers gezien als programmatisch: zij was een vrouw wier hele leven werd gedragen en gevuld door de genade van God. Zij ontving niets door eigen verdienste; zij ontving alles door te wachten op wat God zou geven.