Toren van Babel in de Bijbel

Genesis 11 opent met een wereld waarin "heel de aarde een van taal en een van spraak" had. Na de zondvloed trekken de nakomelingen van Noach vanuit het oosten tot zij een vlakte vinden in het land Sinear, waar zij zich vestigen. In die vlakte vatten zij een plan op dat in de geschiedenis ongekend is: "Kom, laten wij voor ons een stad bouwen, en een toren waarvan de top in de hemel reikt, en laten wij voor ons een naam maken, anders worden wij over heel de aarde verspreid" (Genesis 11:4). De Schrift vermeldt expliciet de techniek: "Zij zeiden tegen elkaar: Kom, laten wij kleiblokken maken en ze goed bakken. En de kleiblokken dienden hun tot steen en het asfalt diende hun tot leem." Dit is precies de bouwwijze van de Mesopotamische ziggurats, trappiramides van gebakken baksteen en bitumen die in Babylonie en Sumer werden opgericht als heiligdommen voor de goden. De beschrijving in Genesis past dus precies bij wat archeologen in Ur, Uruk en Babylon hebben gevonden. Het motief van de bouwers was tweeledig: "ons een naam maken" en voorkomen dat zij verstrooid zouden worden. Beide doelen staan haaks op Gods oorspronkelijke opdracht aan de mensheid om vruchtbaar te zijn, zich te vermenigvuldigen en de aarde te vervullen (Genesis 1:28; 9:1). In plaats van zich te verspreiden, wilden zij zich concentreren. In plaats van Gods naam groot te maken, wilden zij hun eigen naam grootmaken. "Toen daalde de HEERE neer om de stad en de toren te zien die de mensenkinderen aan het bouwen waren" (Genesis 11:5). Die nederdaling wordt ironisch verteld: ondanks al hun hoogmoedige bouwwerk moet God afdalen om het te kunnen zien. De HEERE spreekt in de meervoudsvorm, zoals eerder in Genesis 1:26 en 3:22: "Kom, laten Wij neerdalen en laten Wij hun taal daar verwarren, zodat zij geen van allen elkaars taal zullen begrijpen." God grijpt in door de taal te verwarren. De bouw stokt, de eenheid breekt en de mensen worden inderdaad verstrooid over heel de aarde. Genesis 11:9 geeft de betekenis: "Daarom gaf men haar de naam Babel; want daar verwarde de HEERE de taal van heel de aarde, en vandaar verstrooide de HEERE hen over heel de aarde." Onmiddellijk daarna volgt het geslachtsregister van Sem dat uitloopt op Terah en Abram (Genesis 11:10-26), een nieuwe heilshistorische lijn die met de roeping van Abraham in Genesis 12 begint.

Babel is in de Schrift niet alleen een historische gebeurtenis, maar ook een beeld. Het vat samen wat de mens steeds opnieuw doet: zichzelf verheffen tegen God, zijn eigen naam groot maken en weigeren zich te onderwerpen aan de opdracht van de Schepper. Paulus schrijft dat "zij zichzelf voor wijs hieldend, zijn zij dwaas geworden" (Romeinen 1:22) — een samenvatting die perfect past bij de bouwers van Babel. Tegelijk laat Babel zien dat God soeverein blijft over menselijke projecten. Geen enkele toren van de aarde reikt werkelijk tot de hemel; God moet zelfs neerdalen om het werk te zien. Daarmee relativeert het verhaal alle hoogmoedige aanspraken van wereldmachten, ideologieen en religies. Jesaja zet deze lijn door: "Ik ben God en er is er geen als Ik" (Jesaja 46:9). De werkelijke "toren" tussen hemel en aarde is niet door mensen gebouwd. Jezus verwijst in Johannes 1:51 naar Jakobs droom van de ladder en zegt: "U zult vanaf nu de hemel geopend zien en de engelen van God opklimmen en neerdalen op de Zoon des mensen." In Christus is de verbinding tussen hemel en aarde hersteld, niet door opklimmende zelfverheffing, maar door neerdalende genade. Waar Babel verstrooide, daar vergadert Christus; waar Babel verwarde, daar verbindt Pinksteren; waar Babel de hemel wilde stormen, daar daalt de Heer der heerlijkheid zelf neer naar de aarde.